मतवादी क्या जाने, तत्ववादी की बात; सूरज डूबा, उल्लू कहे हुआ सवेरा!

आजच्या भारतात आणि जगात विचारांचे ध्रुवीकरण झपाट्याने वाढत आहे. प्रत्येक जण कोणत्या ना कोणत्या गटाशी, पक्षाशी, धर्माशी, जातीशी किंवा विचारसरणीशी स्वतःची ओळख जोडून घेत आहे. ओळख असणे चुकीचे नाही; परंतु जेव्हा ती विवेक, तर्क आणि सत्य यांच्यावर मात करू लागते, तेव्हा समाजासाठी धोक्याची घंटा वाजू लागते. अशा मानसिकतेचे अचूक चित्रण करणारी ही हिंदी म्हण आजही तितकीच समर्पक वाटते—"मतवादी क्या जाने, तत्ववादी की बात; सूरज डूबा, उल्लू कहे हुआ सवेरा!"
ही म्हण केवळ भाषेचा अलंकार नाही; ती मानवी मानसशास्त्राचा आणि सामाजिक वास्तवाचा आरसा आहे. घुबड हा रात्रचर पक्षी आहे. दिवसाचा प्रकाश त्याला अनुकूल नसतो, तर अंधारात तो सहज वावरतो. म्हणूनच सूर्यास्त झाला की त्याला जणू पहाटच झाली, असे भासते. वस्तुस्थिती बदलत नाही; बदलतो तो पाहणाऱ्याचा दृष्टिकोन. समाजातही असेच घडते. जेव्हा माणूस स्वतःच्या मतांचा कैदी होतो, तेव्हा सत्याचे महत्त्व कमी होते आणि स्वतःच्या मताला पूरक वाटणारेच सत्य त्याला खरे वाटू लागते.
आज माहितीचे युग आहे; परंतु त्याचबरोबर दिशाभूल करणाऱ्या माहितीचेही युग आहे. सोशल मीडिया, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रचार आणि क्षणाक्षणाला बदलणारे माध्यमविश्व यामुळे माहितीचा महापूर आला आहे. दुर्दैवाने त्या माहितीचे चिकित्सक विश्लेषण करण्याची वृत्ती मात्र तितक्या वेगाने विकसित झालेली नाही. परिणामी, अनेक जण माहितीची सत्यता पडताळून पाहत नाहीत; ती त्यांच्या आधीपासूनच्या मतांशी जुळते का, एवढेच पाहतात. जे पटते ते पुढे पाठवले जाते, जे पटत नाही ते नाकारले जाते. अशा वातावरणात विवेकाचा पराभव होतो आणि मतवादाचा विजय होतो.
मतवादाची सुरुवात श्रद्धेने होते; पण त्याचा शेवट अनेकदा अंधश्रद्धेत होतो. सुरुवातीला एखाद्या विचारसरणीबद्दल आदर असतो, नंतर तीच विचारसरणी अंतिम सत्य वाटू लागते. मग त्या विचारावर प्रश्न विचारणारा शत्रू वाटू लागतो. व्यक्ती, पक्ष, धर्म किंवा संस्था यांच्यावर विधायक टीका करण्याची जागा उरत नाही. अंधसमर्थनालाच निष्ठा समजले जाते. अशा परिस्थितीत सत्य बोलणारा एकटा पडतो, तर असत्याचा कोलाहल समाजावर अधिराज्य गाजवतो.
इतिहास सांगतो की समाजात मोठे परिवर्तन मतवादामुळे झाले नाही; ते तत्त्ववादामुळे झाले. समाजसुधारकांनी तत्कालीन लोकमताची भीती बाळगली असती, तर इतिहास वेगळा असता. महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी जातिव्यवस्था आणि अज्ञानाविरुद्ध आवाज उठवला, कारण त्यांच्यासाठी सत्य महत्त्वाचे होते. सावित्रीबाई फुले यांनी मुलींच्या शिक्षणासाठी समाजाचा रोष पत्करला, कारण त्यांच्यासाठी मानवी समानता हे सर्वोच्च तत्त्व होते. राजर्षी शाहू महाराजांनी सामाजिक न्यायाचा मार्ग स्वीकारला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" हा मंत्र दिला, कारण विचारस्वातंत्र्याशिवाय लोकशाही जिवंत राहू शकत नाही.
आज लोकशाहीसमोरील मोठे संकट विरोधी विचारांचे नाही; तर चिकित्सक विचारांच्या अभावाचे आहे. मतभेद असणे ही लोकशाहीची ताकद आहे; पण मतभेदांचे वैरात रूपांतर होणे ही तिची कमकुवत बाजू आहे. प्रत्येकाने स्वतःच्या मतालाच अंतिम सत्य मानले, तर संवाद थांबेल, तर्क हरवेल आणि लोकशाही केवळ निवडणुकांपुरती मर्यादित राहील.
याहूनही गंभीर बाब म्हणजे आज अनेकदा व्यक्ती तत्त्वांपेक्षा व्यक्तिमत्त्वांच्या प्रेमात पडते. विचारांपेक्षा चेहऱ्यांचे राजकारण, धोरणांपेक्षा घोषणांचे आकर्षण आणि कार्यापेक्षा प्रतिमेचे व्यवस्थापन अधिक महत्त्वाचे मानले जाते. "मी म्हणतो तेच अंतिम, मी करतो तेच योग्य, माझेच कार्य सर्वश्रेष्ठ आणि जबाबदारी मात्र दुसऱ्यांची," अशी मानसिकता हळूहळू समाजात रुजताना दिसते. अशा वृत्तीत आत्मपरीक्षणाला जागा राहत नाही. परिणामी प्रश्न विचारणाऱ्यांकडे संशयाने पाहिले जाते. परंतु प्रश्न विचारणे म्हणजे विरोध नव्हे; प्रश्न विचारणे म्हणजे लोकशाही जिवंत असल्याचे लक्षण आहे.
तत्त्ववाद आपल्याला शिकवतो की कोणतीही व्यक्ती, संस्था किंवा सत्ता टीकेच्या पलीकडे नसते. सत्य कोणाच्याही मालकीचे नसते. ते सतत शोधावे लागते, तपासावे लागते आणि आवश्यक वाटल्यास स्वतःच्या मतांचाही पुनर्विचार करावा लागतो. ही बौद्धिक प्रामाणिकता तत्त्ववादाची खरी ओळख आहे.
आज समाजाला अशा नागरिकांची गरज आहे जे कोणत्याही अफवेवर विश्वास ठेवण्यापूर्वी पुरावा मागतील, कोणत्याही घोषणेवर टाळ्या वाजवण्यापूर्वी तिचे परिणाम तपासतील आणि कोणत्याही व्यक्तीचे समर्थन किंवा विरोध करण्यापूर्वी संविधान, विज्ञान, मानवी हक्क आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांच्या कसोटीवर प्रत्येक गोष्ट पडताळून पाहतील.
लोकशाही केवळ मतदानावर चालत नाही; ती विचारांवर चालते. संविधान केवळ कायद्यांचे पुस्तक नाही; ते मूल्यांचा जाहीरनामा आहे. विज्ञान केवळ प्रयोगशाळेत नसते; ते प्रत्येक प्रश्नामागील चिकित्सक दृष्टी असते. समाजसुधारणा केवळ भाषणांतून होत नाही; ती विचारांच्या परिवर्तनातून घडते.
आजची पिढी एका निर्णायक वळणावर उभी आहे. एका बाजूला अंधानुकरण, व्यक्तिपूजा, द्वेषाचे राजकारण, डिजिटल दिशाभूल आणि अहंकारातून निर्माण झालेली "मीच बरोबर" ही मानसिकता आहे; तर दुसऱ्या बाजूला विवेक, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, संविधानिक मूल्ये, आत्मपरीक्षण आणि मानवी समानतेचा मार्ग आहे. निवड प्रत्येक नागरिकाने करायची आहे.
शेवटी प्रश्न एकच आहे—आपण मताचे अनुयायी होणार की तत्त्वाचे? कारण मते बदलतात, सत्ता बदलते, चेहरे बदलतात, घोषणाही बदलतात; पण सत्य, न्याय, समता आणि मानवता ही मूल्ये चिरंतन असतात. म्हणूनच समाजाला मतवादापेक्षा तत्त्ववादाची अधिक गरज आहे.
आजही ही म्हण आपल्याला सावध करते—"मतवादी क्या जाने, तत्ववादी की बात; सूरज डूबा, उल्लू कहे हुआ सवेरा!" सूर्य मावळल्याने दिवस संपतो; सत्य संपत नाही. अंधार कितीही दाटला तरी पहाटेचा प्रकाश रोखता येत नाही. त्याचप्रमाणे मतवादाचा गदारोळ कितीही मोठा असला, तरी तत्त्ववादाचा प्रकाश अखेरीस समाजाला योग्य दिशा दाखवत राहतो.
टीप : या लेखाचा उद्देश कोणत्याही व्यक्ती, पक्ष, संस्था, संघटना किंवा विचारप्रवाहावर टीका करणे नाही. हा लेख कोणालाही उद्देशून लिहिलेला नसून, "मी म्हणतो तेच खरे, मी करतो तेच योग्य, माझीच भूमिका अंतिम आणि जबाबदारी मात्र दुसऱ्यांची" या वाढत्या मानसिकतेवर चिंतन करण्याचा एक प्रामाणिक प्रयत्न आहे. समाजात मतभेद असू शकतात; परंतु ते विवेक, संवाद आणि तत्त्वनिष्ठतेच्या चौकटीत राहिले, तरच लोकशाही आणि समाज दोन्ही अधिक सुदृढ होतील.