चौरंग : स्वराज्यातील न्यायाचा तो जरब बसवणारा 'कायद्याचा चौरंग'

दि. ४ (ग्रामीण उदय न्यूज नेटवर्क);-

महाराजांच्या काळात स्वराज्यात 'कायद्याचे राज्य' होते. गडकोट सर करण्यापेक्षाही कठीण काम होते ते म्हणजे प्रजेला निर्भय बनवणे. स्त्रियांच्या अब्रूवर हात टाकणाऱ्या नराधमांसाठी महाराजांनी जी कठोर न्यायसंहिता अवलंबली, त्यातील सर्वात भीषण पण प्रभावी शिक्षा म्हणजे 'चौरंग'.

चौरंग' शिक्षेची प्रक्रिया:

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील 'चौरंग' ही शिक्षा अत्यंत कठोर आणि महिलांवरील अत्याचाराच्या गुन्ह्यासाठी दिली जाणारी एक ऐतिहासिक शिक्षा आहे. या शिक्षेचा मूळ उद्देश गुन्हेगाराला केवळ शारीरिक दंड देणे नव्हे, तर समाजात असा धाक निर्माण करणे हा होता की, भविष्यात कोणाचीही असे कृत्य करण्याची हिंमत होणार नाही..

शिक्षेचे स्वरूप: 'चौरंग' म्हणजे गुन्हेगाराचे दोन्ही हात (कोपरापासून) आणि दोन्ही पाय (गुडघ्यापासून) तोडून टाकणे (कलम करणे). या शिक्षेमुळे तो व्यक्ती आयुष्यभर अगतिक होऊन राहायचा.

चावडीत बसवण्याची प्रथा: गुन्हेगाराचे हात-पाय तोडल्यानंतर, जखमांमधून रक्तस्त्राव होऊन त्याचा मृत्यू होऊ नये यासाठी त्या जखमा गरम तेलात किंवा तुपात बुडवल्या जायच्या. यामुळे रक्तस्त्राव थांबायचा आणि गुन्हेगार जिवंत राहायचा. अशा अवस्थेत त्याला गावाच्या चावडीत (सार्वजनिक ठिकाणी) बसवून ठेवले जाई, जेणेकरून येणाऱ्या-जाणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला त्याने केलेल्या पापाची ही भीषण फळी दिसावी आणि तो समाजासाठी एक जिवंत धडा ठरावा.

 रांझे गावच्या पाटलाचा न्याय: स्वराज्यातील पहिला धडा (प्रसिद्ध ऐतिहासिक घटना): महाराजांनी वयाच्या अवघ्या १६ व्या वर्षी रांझे गावच्या पाटलाला (बाबाजी ऊर्फ भिकाजी गुजर) ही शिक्षा दिली होती. त्याने एका निरागस महिलेवर अत्याचार केल्याचा गुन्हा सिद्ध झाल्यावर महाराजांनी त्याचे हात-पाय कलम करून त्याला चौरंग करण्याचे फर्मान काढले होते.. ही घटना स्वराज्यातील 'रयतेचा राजा' कसा असावा, याचा वस्तुपाठ ठरली.

ही शिक्षा स्वराज्यातील शिस्त आणि महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी महाराजांनी घालून दिलेला एक अत्यंत कडक पायंडा मानला जातो. अलीकडच्या काळातही जेव्हा महिलांवरील अत्याचाराच्या घटना घडतात, तेव्हा या ऐतिहासिक शिक्षेचा संदर्भ अनेकदा दिला जातो.

छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी स्थापन केलेले स्वराज्य हे केवळ मुलुखगिरीवर नाही, तर 'न्याय आणि नीतिमत्ता' या दोन स्तंभांवर उभे होते. महाराजांच्या न्यायदानाच्या पद्धतीत 'चौरंग' ही शिक्षा म्हणजे स्त्रीशक्तीचा सन्मान आणि गुन्हेगाराचा कर्दनकाळ मानली जात असे..

 आजच्या काळातील महत्त्व:
आजही जेव्हा स्त्रियांवर अत्याचार होतात, तेव्हा समाजात 'महाराजांचा कायदा हवा' अशी मागणी जोर धरते. 'चौरंग' ही शिक्षा म्हणजे क्रूरता नसून, ती समाजातील वाईट प्रवृत्ती मुळापासून उपटून टाकण्यासाठी वापरलेले एक धारदार शस्त्र होते.

महाराजांच्या काळात चौरंग झालेला गुन्हेगार हा मरणापेक्षाही भयावह जीवन जगत असे. "परस्त्री मातेसमान" ही केवळ घोषणा नव्हती, तर चौरंगसारख्या शिक्षेमुळे ती स्वराज्याची 'जगण्याची पद्धत' झाली होती. यामुळेच स्वराज्यात महिला मध्यरात्रीही सुरक्षितपणे फिरू शकत होत्या.

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या या कडक शिस्तीमुळेच पाच पातशाह्यांच्या विरोधात रयतेने स्वराज्यासाठी बलिदान देण्याची तयारी दाखवली.