भुईकोट किल्ल्यासारख्या रचनेत हिंगलाज माता मंदिर: बलुचिस्तान ते वऱ्हाडातील आगमनाची पौराणिक मान्यता

अमरावती जिल्ह्यातील नांदगाव खंडेश्वर तालुक्यातील हिंगलासपूर गावामध्ये श्रद्धा, इतिहास आणि प्राचीन स्थापत्यकलेचा एक अनोखा संगम पाहायला मिळतो. येथील हिंगलाज माता मंदिराची रचना अचंबित करणारी असून ती एखाद्या मजबूत भुईकोट किल्ल्यासारखी आहे. या मंदिराला भव्य तटबंदी (परकोट), भव्य प्रवेशद्वार आणि विस्तीर्ण बुरुज आहेत, जे या मंदिराला एक वेगळे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण रूप प्रदान करतात.

ऐतिहासिक पार्श्वभूमी (अंदाजे इ.स. १३०३): स्थानीय मान्यतेनुसार, या ठिकाणी माता देवीची उपासना करण्याची परंपरा सुमारे ७०० वर्षांपेक्षा जुनी आहे. साधारण इ.स. १३०३ च्या सुमारास देवीची स्थापना हिंगलासपूर येथे झाली आणि देवीच्या नावावरूनच या गावाला 'हिंगलासपूर' हे नाव मिळाले.

बलुचिस्तान ते वऱ्हाड (पौराणिक कथा): धार्मिक मान्यतांनुसार, या मंदिराचा थेट संबंध सध्याच्या पाकिस्तानमधील बलुचिस्तान प्रांतातील हिंगोल नदीजवळ असलेल्या प्राचीन हिंगलाज शक्तीपीठाशी जोडला जातो. पौराणिक कथेनुसार, प्राचीन काळी हा संपूर्ण परिसर घनदाट जंगलांनी वेढलेला होता. या भागात अमृतेश्वर महाराज नावाच्या महान ऋषींनी देवीची अत्यंत कठोर तपस्या केली. त्यांच्या या भक्तीवर प्रसन्न होऊन हिंगलाज मातेने बलुचिस्तानमधून वऱ्हाडच्या (विदर्भ) या भूमीवर येऊन आपले निवासस्थान स्थापन केले, अशी श्रद्धा आहे.

अनोखी स्थापत्य शैली: मंदिराभोवती असलेला मजबूत दगडांचा परकोट, भव्य मुख्य वास्तू आणि विशाल बुरुज यांमुळे या मंदिराला भुईकोट किल्ल्यासारखे स्वरूप आले आहे. काळाच्या ओघात अनेक बदल आणि मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला असला, तरी आजही या प्राचीन वास्तूचे सौंदर्य आणि ऐतिहासिक महत्त्व टिकून आहे. मंदिर परिसरात मुख्य देवीसोबतच भगवान गणेश, विठ्ठल-रुक्मिणी, खंडोबा, महादेव आणि हनुमानजींची मंदिरेही आहेत.

🪔 भगत परिवाराची ९ पिढ्यांची अविरत सेवा

हिंगलाज माता मंदिराचे प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे येथील भगत परिवार. गेल्या ९ पिढ्यांपेक्षा अधिक काळापासून हा परिवार माता देवीची पूजा-अर्चा आणि सेवा अत्यंत निष्ठेने करत आहे. मंदिराचे संस्थापक मानले जाणारे चिंतामणी भगत (उर्फ चिमणाजी भगत) यांची समाधी आणि मूर्तीदेखील मंदिर परिसरातच आहे. यामुळे हे स्थान ऐतिहासिक आणि धार्मिक अशा दोन्ही दृष्टिकोनातून अतिशय महत्त्वाचे मानले जाते.

(नवरात्र व हनुमान जयंती)

दरवर्षी नवरात्रोत्सवात अमरावती जिल्ह्यासह संपूर्ण विदर्भातून हजारो भाविक देवीच्या दर्शनासाठी येथे येतात. अष्टमीच्या दिवशी येथे होणाऱ्या विशेष होमहवनाला अनन्यसाधारण महत्त्व असून, या धार्मिक सोहळ्याला मोठी गर्दी होते.

 अमरावती आणि आसपासच्या भागातून हिंगलासपूरला पोहोचण्यासाठी पक्के रस्ते उपलब्ध आहेत. भाविक अमरावती किंवा बडनेराहून टाकळी मार्ग धरून सहजपणे मंदिरापर्यंत पोहोचू शकतात. तसेच यवतमाळ किंवा इतर भागांतून येणारे भाविक नांदगाव खंडेश्वर मार्गे येथे येऊ शकतात.

हे मंदिर केवळ धार्मिक श्रद्धेचे केंद्र नसून, इतिहास आणि प्राचीन वास्तुकलेची आवड असणाऱ्या पर्यटकांसाठीही एक मोठे आकर्षण ठरत आहे.