विशेष लेख :- शीतला माता: आरोग्य आणि शीतलता प्रदान करणारी देवी

 

शिरजगाव कसबा दि. २५ (ग्रामीण उदय प्रतिनिधी)

शीतला माता (Shitala Mata) : अमरावती जिल्हयातील शिरजगाव कसबा या गावातील शीतला माता या हिंदू धर्मातील एक प्रमुख देवी असून त्यांना आरोग्य, शीतलता आणि संरक्षणाची देवी  मानले जाते.  

अर्थ: 'शीतला' या शब्दाचा अर्थ 'थंड किंवा शीतलता प्रदान करणारी' असा होतो.

स्वरूप आणि कार्य: देवी शीतला ही आरोग्य आणि शांतीची देवता मानली जाते

• त्यांना देवी दुर्गाचा अवतार मानले जाते.
• त्या मुख्यत्वे बालकांना रोगांपासून  संरक्षण देण्यासाठी पूजल्या जातात.

• इतर नावे: दक्षिण भारतात देवीला अनेकदा मारियम्मन म्हणून पूजले जाते

• शीतला मातेच्या उत्पत्ती आणि कार्याबद्दल विविध पुराणांमध्ये व लोककथांमध्ये उल्लेख आढळतो.

• पौराणिक कथेनुसार, 'ज्वाारासुर' नावाच्या राक्षसाने जेव्हा मुलांना तापाचे आणि रोगांचे मोठे संकट आणले, तेव्हा देवीने 'शीतला' रूप धारण केले आणि मुलांचे रक्त शुद्ध करून त्यांना रोगमुक्त केले.

• त्यामुळेच त्यांना देवी (Smallpox), कांजिण्या (Chickenpox) आणि इतर त्वचारोगांवर नियंत्रण ठेवणारी देवी मानले जाते.

• दोन कथांमधील संदर्भ:

• एका कथेत, त्या भगवान शंकरांच्या घामातून निर्माण झाल्या, तर दुसऱ्या एका लोकप्रिय कथेनुसार, त्या ऋषी कात्यायनी यांची कन्या आहेत.

• उत्तर भारतात, त्यांना गुरु द्रोणाचार्य यांची पत्नी कृपी (जी बालकांची सेवा करत असे) म्हणूनही पूजले जाते.

• स्वरूप: देवी शीतला यांचे वाहन गाढव (Gardabh) असून, त्या हातात झाडू (cleanliness) आणि पाण्याचे भांडे (coolness) धारण करतात. हातात झाडू असणे हे आजार आणि अपवित्रता दूर करण्याचे प्रतीक आहे.

• शीतला मातेची पूजा (Worship of Shitala Mata)

• सांस्कृतिक महत्त्व

  • भारतात राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश, बिहार, झारखंड, बंगाल इत्यादी ठिकाणी शीतला मातेला विशेष मान आहे.

  • अनेक ठिकाणी शीतला माता मंदिर आढळतात, जिथे वर्षातून एकदा मोठा जत्रा उत्सव भरतो.

  • यामुळे सामाजिक आरोग्य, स्वच्छता आणि एकोप्याचा संदेश दिला जातो.

  १. शीतला अष्टमी:

  • महत्त्व: शीतला अष्टमी हा देवीच्या पूजेचा सर्वात महत्त्वाचा दिवस आहे. होळीनंतर आठव्या दिवशी (चैत्र महिन्यातील कृष्ण पक्षाची अष्टमी) हा उत्सव साजरा केला जातो.

  • उद्देश: उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला वातावरणातील बदलामुळे होणाऱ्या संसर्गजन्य रोगांपासून कुटुंबाला आणि विशेषतः मुलांना वाचवणे हा या पूजेमागील मुख्य उद्देश असतो.

  • नवस: कुटुंबात आजारी मुलं असल्यास, किंवा रोगाचा प्रादुर्भाव झाल्यास, लोक देवीला नवस बोलतात आणि रोगमुक्तीनंतर देवीचे दर्शन घेतात.

  शीतला माता यांची उपासना ही केवळ एक धार्मिक विधी नाही, तर स्वच्छता (Cleanliness) आणि आरोग्याच्या नियमांचे पालन करण्याचे प्रतीक आहे.