स्त्री शक्तीचा जागर: मेळघाटाची सावित्री

मेळघाटातील आरोग्यदूत: डॉ. कविता सातव

 मेळघाटातील दुर्गम भागात बालमृत्यू आणि कुपोषणाच्या अंधाराशी लढणाऱ्या डॉ. कविता सातव आणि त्यांचे पती डॉ. आशिष सातव यांनी स्थापन केलेल्या संस्थेचे मूळ नाव 'महान' (MAHAN Trust - Meditation, AIDS, Health, Addiction and Nutrition) असे आहे. 

डॉ. आशिष आणि नेत्ररोग तज्ज्ञ (Eye Surgeon) असलेल्या डॉ. कविता सातव यांनी शहरात मिळणाऱ्या मोठ्या पगाराच्या नोकऱ्या आणि आरामदायी करिअरचा त्याग केला. 

 मेळघाटातील आदिवासी बांधवांना १०० किमी परिसरात कोणतीही वैद्यकीय सुविधा उपलब्ध नव्हती. या जोडप्याने १९९७ मध्ये आपल्या लग्नाची सर्व पुंजी जमा करून धारणी (मेळघाट) येथील एका बांबूच्या झोपडीत छोटे रुग्णालय सुरू केले. ही झोपडी आज ३० खाटांच्या सुसज्ज मल्टिस्पेशालिटी 'महात्मा गांधी आदिवासी रुग्णालयात' रूपांतरित झाली आहे. 

🏥 'महान' (MAHAN) संस्थेचे विशेष कार्य आणि मॉडेल

डॉ. कविता आणि डॉ. आशिष सातव यांनी केवळ औषधोपचार न करता, मूळ समस्येच्या मुळाशी जाऊन काही क्रांतिकारी प्रकल्प राबवले

१. 'आरोग्यदूत' संकल्पना (बालमृत्यूवर मात):
मेळघाटात नवजात बालकांचा मृत्यूदर प्रचंड होता. यासाठी त्यांनी स्थानिक, अल्पशिक्षित आदिवासी महिलांना वैद्यकीय प्रशिक्षण देऊन 'आरोग्यदूत' म्हणून तयार केले. या महिला दुर्गम पाड्यांवर जाऊन घरच्या घरी नवजात बालकांची काळजी घेतात, ज्यामुळे मेळघाटातील बालमृत्यूच्या प्रमाणात तब्बल ६८% ते ८२% घट झाली आहे. 

२. 'सन्मान' (SAMMAN) कुपोषण मुक्ती मोहीम:
कुपोषणावर मात करण्यासाठी त्यांनी केवळ सरकारी मदतीवर अवलंबून न राहता स्थानिक पातळीवर 'पोषण शेती' (Kitchen Gardens) संकल्पना राबवली. जवळपास १७ हून अधिक गावांमध्ये १२ हजारांपेक्षा जास्त सेंद्रिय परसबागा (Organic Gardens) तयार करण्यात आल्या. यामुळे घरच्या घरी पौष्टिक अन्न उपलब्ध होऊन कुपोषणाचे प्रमाण ७५% ने कमी झाले. 

३. नेत्ररोग उपचार आणि दृष्टीदान:
डॉ. कविता सातव यांनी स्वतः नेत्रतज्ज्ञ म्हणून दुर्गम भागात मोफत मोतिबिंदू शस्त्रक्रिया आणि डोळ्यांचे उपचार केले. आतापर्यंत त्यांच्या प्रयत्नांमुळे ३०,००० पेक्षा जास्त आदिवासी बांधवांना दृष्टी परत मिळाली आहे.

४. समुपदेशक  कार्यक्रम:
आदिवासी बांधव आणि सरकारी डॉक्टर यांच्यातील भाषेची (कोरकू भाषा) व विश्वासाची दरी मिटवण्यासाठी त्यांनी प्रत्येक सरकारी रुग्णालयात स्थानिक समुपदेशकांची नेमणूक केली, जेणेकरून आदिवासी लोक अंधश्रद्धा सोडून उपचारासाठी पुढे येतील.

🏆 राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय बहुमान

WHO Public Health Champion Award (२०१६): जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) त्यांना सार्वजनिक आरोग्य क्षेत्रातील सर्वोच्च पुरस्काराने सन्मानित केले. 

NDTV Health Leader Of The Year: त्यांना राष्ट्रीय पातळीवर 'हेल्थ लीडर ऑफ द इयर' या किताबाने गौरविण्यात आले आहे. 

 त्यांनी केलेल्या संशोधनावर आधारित शोधनिबंधांमुळे महाराष्ट्र शासनाला आपल्या आरोग्य धोरणांमध्ये (State Health Policies) अनेक महत्त्वाचे बदल करावे लागे.

त्यांचे हे कार्य  'स्त्री शक्तीचा जागर' आणि इतर अनेक मंचांवर महाराष्ट्रातील महिलांसाठी आणि संपूर्ण समाजासाठी नेहमीच सर्वोच्च प्रेरणास्थान राहिले आहे.