जिवंतिका पूजन (जरा-जिवंतिका व्रत)

जिवंतिका पूजन (जरा-जिवंतिका व्रत) हे प्रामुख्याने महाराष्ट्रात आणि गुजरातमध्ये श्रावण महिन्यातील प्रत्येक शुक्रवारी आवर्जून केले जाणारे एक अत्यंत महत्त्वाचे व्रत आहे. हे व्रत माता आपल्या मुलांच्या (संततीच्या) रक्षणासाठी, आरोग्यासाठी आणि त्यांना दीर्घायुष्य लाभावे म्हणून करतात. 'जरा' म्हणजे म्हातारपण आणि 'जिवंतिका' म्हणजे जिवंत ठेवणारी, म्हणजेच दीर्घायुष्य देणारी ही बालरक्षक देवता मानली जाते.  

पूजेचे महत्त्व

संततीचे रक्षण: हे व्रत मुलांच्या दीर्घायुष्यासाठी आणि सर्व प्रकारच्या संकटांपासून त्यांच्या रक्षणासाठी केले जाते. 

 स्कंद पुराणात या पूजेचे महत्त्व सांगितले असून, पावसाळ्याच्या दिवसांत बालकांचे आजारपणापासून रक्षण व्हावे हा यामागील मुख्य हेतू आहे.

पूजा साहित्य

• जिवतीचा कागद (चित्र)
• हळद-कुंकू, अक्षता आणि गंध
• दूर्वा, फुले आणि आघाड्याची पाने
• २१ मण्यांचे कापसाचे गेजवस्त्र
• धूप, दीप आणि निरांजन
• नैवेद्यासाठी पुरणपोळी, चणे-फुटाणे किंवा साखर 

पूजा विधी

प्रतिमा स्थापना: श्रावण महिना सुरू झाल्यावर देवघराजवळ किंवा भिंतीवर जिवतीचा कागद (चित्र) लावला जातो. या चित्रात जिवंतिका देवी मुलाबाळांसह असते.

पूजन: श्रावणातील प्रत्येक शुक्रवारी या चित्राला गंध, हळद-कुंकू आणि अक्षता वाहून पूजा करतात.

दूर्वा, फुले आणि आघाड्याची पाने एकत्र करून त्याची माळ देवीला घातली जाते. तसेच कापसाचे गेजवस्त्र अर्पण करतात. 

नैवेद्य: देवीला पुरणा-वरणाचा किंवा पुरणपोळीचा नैवेद्य दाखवला जातो.

मुलांचे औक्षण: घरातील लहान मुलांना पाटावर बसवून त्यांचे औक्षण (आरती) केले जाते आणि सुवासिनींना हळदी-कुंकू दिले जाते. 

मुख्य मंत्र

पूजेच्या वेळी जिवंतिका देवीचे ध्यान करताना पुढील मंत्र म्हटला जातो

जरे जिवन्तिके देवि बालयुक्ते प्रमोदिनी।
रक्षाव्रते महाशक्ति पूर्णकामे नमोस्तुते।।

"लहान मुलांचे रक्षण करणाऱ्या, त्यांच्यावर प्रेम करणाऱ्या, मातांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या आणि संकटसमयी मुलांच्या पाठीशी ढाल म्हणून उभ्या राहणाऱ्या हे जिवती माते, मी तुला वंदन करतो/करते. माझ्या मुलांचे सदैव रक्षण कर."