विशेष लेख:- लोकमान्य टिळक: भारतीय राष्ट्रवादाचे शिल्पकार आणि लोकजागृतीचे महामेरू

 भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे 'अग्रदूत' आणि भारतीय असंतोषाचे जनक लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त (१ ऑगस्ट) त्यांच्या महान कार्याचा, दूरदृष्टीचा आणि विचारसरणीचा वेध घेणारा हा एक विशेष लेख:

"स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे आणि तो मी मिळवणारच!" या सिंहगर्जनेने ब्रिटीश साम्राज्याला हादरवून सोडणारे आणि गुलामगिरीत जगणाऱ्या भारतीय समाजात स्वाभिमानाचे स्फुल्लिंग चेतवणारे महापुरुष म्हणजेच लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक. १ ऑगस्ट १९२० रोजी त्यांची प्राणज्योत मालवली, परंतु त्यांनी पेटवलेली देशप्रेमाची मशाल आजही अखंड तेवत आहे.

 पत्रकारिता आणि शिक्षणाचे माध्यम: जनतेला जागे करण्याचे अस्त्र

टिळकांचा असा ठाम विश्वास होता की, कोणत्याही देशाला स्वतंत्र करायचे असेल तर तेथील जनता सुशिक्षित आणि जागरूक असणे आवश्यक आहे. यासाठी त्यांनी १८८० मध्ये 'न्यू इंग्लिश स्कूल' आणि पुढे 'डेक्कन एज्युकेशन सोसायटी'ची स्थापना केली.

लोकांपर्यंत आपले विचार पोहोचवण्यासाठी त्यांनी 'केसरी' (मराठी) आणि 'मराठा' (इंग्रजी) ही वृत्तपत्रे सुरू केली. 'केसरी'तील त्यांचे अग्रलेख म्हणजे ब्रिटीश सरकारच्या जुलूमावर ओढलेले आसूड असायचे. "सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे का?" यांसारख्या धारदार लेखणीने त्यांनी सामान्य जनतेला त्यांचे हक्क समजावून दिले.

 सार्वजनिक उत्सव: समाज जोडण्याची दूरदृष्टी

ब्रिटीश सरकारने भारतीयांच्या एकत्र येण्यावर बंदी घातली होती. यावर उपाय म्हणून टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सव आणि शिवजयंती उत्सव सुरू केले. या उत्सवांच्या निमित्ताने लोक एकत्र येऊ लागले, विचारांची देवाणघेवाण होऊ लागली आणि धार्मिक चळवळीचे रूपांतर हळूहळू राष्ट्रीय चळवळीत झाले. जातीभेदाच्या भिंती ओलांडून समाज एकसंध करण्याचे हे एक क्रांतिकारी पाऊल होते.

'चतुःसूत्री': स्वातंत्र्याचा कृती आराखडा

टिळकांनी भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला केवळ मागण्यांचे स्वरूप न ठेवता त्याला 'लोकचळवळ' बनवले. यासाठी त्यांनी देशाला 'चतुःसूत्री' चा मंत्र दिला:

• स्वराज्य: स्वतःचे राज्य मिळवणे हे अंतिम ध्येय.
• स्वदेशी: परदेशी वस्तू नाकारून देशातील उद्योगांना चालना देणे.
• बहिष्कार: ब्रिटीश मालावर आणि प्रशासनावर संपूर्ण बहिष्कार टाकणे.
• राष्ट्रीय शिक्षण: देशातील तरुणांना देशाभिमान शिकवणारे शिक्षण देणे.

 मंडालेचा कारावास आणि 'गीतारहस्य'

टिळकांच्या वाढत्या प्रभावाने घाबरून ब्रिटीश सरकारने त्यांच्यावर राजद्रोहाचा खटला भरला आणि त्यांना सहा वर्षांसाठी ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) मंडालेच्या तुरुंगात पाठवले. अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीत, वयाच्या या टप्प्यावर त्यांनी तुरुंगात 'गीतारहस्य' हा अजरामर ग्रंथ लिहिला. कर्मयोगाचा संदेश देणारा हा ग्रंथ आजही लाखो लोकांना प्रेरणा देतो.

 'लोकमान्य' पदवी: जनतेचे अथांग प्रेम

टिळक हे केवळ नेते नव्हते, तर ते जनतेचे आधारस्तंभ होते. त्यांच्या निस्वार्थी देशसेवेमुळे आणि त्यागामुळे जनतेने त्यांना स्वतःहून 'लोकमान्य' (लोकांनी मान्य केलेला नेता) ही पदवी दिली. १ ऑगस्ट १९२० रोजी जेव्हा त्यांचे मुंबईत निधन झाले, तेव्हा त्यांच्या अंत्ययात्रेला लाखो लोकांचा जनसागर लोटला होता. स्वतः महात्मा गांधींनी त्यांच्या पार्थिवाला खांदा दिला होता आणि त्यांना 'आधुनिक भारताचे निर्माते' म्हटले होते.

आजच्या काळात टिळकांच्या विचारांची प्रासंगिकता

आज आपण स्वतंत्र भारतात जगत असलो तरी टिळकांचे विचार आजही तितकेच महत्त्वाचे आहेत. 'स्वदेशी'चा त्यांचा विचार आजच्या 'आत्मनिर्भर भारत' किंवा 'मेक इन इंडिया' या संकल्पनेशी जोडलेला आहे. त्यांनी दिलेला राष्ट्रीय शिक्षणाचा संदेश आजच्या पिढीला मूल्यांची जाणीव करून देणारा आहे. लोकमान्य टिळकांना खरी श्रद्धांजली म्हणजे त्यांनी दाखवलेल्या राष्ट्रवादाच्या आणि स्वावलंबनाच्या मार्गावर चालणे होय.