"शिक्षण: सेवा की सौदा? विनाअनुदानित व्यवस्थेचा वाढता विळखा"

दि. ८

"श्रद्धेचा बाजार आणि विवेकाचा बळी: भोंदूगिरीचे अदृश्य पाश"

 समाज आणि शिक्षण

शिक्षण व्यवस्थेचे बदलते स्वरूप: विनाअनुदानित शिक्षण व्यवस्थेच्या वाढत्या प्रभावामुळे भविष्यातील शिक्षणाची दिशा काय असेल, यावर ग्रामीण उदय न्यूज नेटवर्क  ने एक विचारप्रवर्तक लेख प्रसिद्ध केला आहे.

भोंदूगिरी आणि सामाजिक वास्तव: भोंदूगिरीला बळी पडणाऱ्या महिला आणि समाजातील अंधश्रद्धा यावर भाष्य करणारा 'भोंदू बुवा-पीडित स्त्रिया' हा लेख आजच्या चर्चेचा विषय ठरत आहे.

शिक्षणाचे 'विनाअनुदानित' भविष्य: संधी की श्रीमंतांची मक्तेदारी?

आजची शिक्षण व्यवस्था झपाट्याने बदलत आहे. एकेकाळी 'शिक्षण' हा सेवाभावी उपक्रम होता, मात्र आता तो एक 'उद्योग' बनला आहे. विनाअनुदानित (Self-financed) संस्थांच्या वाढत्या प्रभावामुळे खालील तीन प्रमुख बदल समोर येत आहेत:

 विनाअनुदानित शाळा-कॉलेजेसमध्ये जागतिक दर्जाच्या सुविधा (Digital Labs, AC Classrooms) मिळत असल्या तरी, त्याची फी सर्वसामान्यांच्या आवाक्याबाहेर जात आहे. यामुळे समाजात 'शिक्षणाची दरी' निर्माण होत आहे.

 या संस्था सरकारी नियमांच्या कचाट्यात नसल्यामुळे ते AI, रोबोटिक्स आणि कोडिंगसारखे आधुनिक विषय लवकर आत्मसात करतात. मात्र, यामुळे केवळ पैसे असणाऱ्यांनाच आधुनिक ज्ञान मिळणार का? हा मोठा प्रश्न आहे.

 येत्या काळात 'अनुदानित' (Grant-in-aid) शिक्षण संस्थांची संख्या कमी होऊन पूर्णपणे बाजारपेठेवर आधारित शिक्षण वाढेल. सरकारची भूमिका केवळ 'नियामक' (Regulator) म्हणून उरेल, ज्यामुळे गुणवत्तेपेक्षा ब्रँडिंगला जास्त महत्त्व मिळण्याची शक्यता आहे.

 'भोंदूगिरी' आणि श्रद्धा: विवेकाचा पराभव का होतोय?

'भोंदू बुवा-पीडित स्त्रिया' हा लेख आजच्या समाजातील एका काळ्या वास्तवावर प्रकाश टाकतो. तंत्रज्ञानाच्या युगातही अंधश्रद्धेचा बाजार का तेजीत आहे?

 अनेकदा कौटुंबिक छळ, आजारपण किंवा संततीप्राप्ती अशा संकटात अडकलेल्या महिला भावनिकदृष्ट्या खचलेल्या असतात. हीच 'असुरक्षितता' भोंदू बुवांच्या पथ्यावर पडते.

अध्यात्म आणि अंधश्रद्धेतील पुसट रेषा: देव आणि धर्माच्या नावाखाली चालणाऱ्या चुकीच्या प्रथांना 'परंपरा' म्हणून खपवले जाते. विवेकाची जोड नसल्यामुळे श्रद्धा कधी अंधश्रद्धेत बदलते, हे पीडितांना समजत नाही.

केवळ कायदे (उदा. जादूटोणा विरोधी कायदा) करून भोंदूगिरी थांबणार नाही. घराघरातून वैज्ञानिक दृष्टिकोन रुजवणे आणि स्त्रियांना मानसिक व आर्थिकदृष्ट्या सक्षम करणे, हाच यावरचा खरा उपाय आहे.