स्वरसम्राज्ञी आशा भोसले: हजारो सुरांनी सजलेलं एक अष्टपैलू लेणं!

 

भारतीय संगीत क्षेत्रातील एक असं नाव, ज्या आवाजाने गेल्या आठ दशकांपासून प्रत्येक पिढीला डोलायला लावलं, रडायला लावलं आणि प्रेमात पडायला लावलं, त्या म्हणजे 'आशा भोसले'. केवळ एक पार्श्वगायिका न राहता, आशाताई स्वतः एक 'संस्थान' बनल्या. त्यांच्या आवाजातील लवचिकता आणि गाण्यांमधील वैविध्य हे जागतिक संगीतातील एक आश्चर्य मानले जाते.

संघर्षातून गवसलेले सुरांचे कोंदण

आशाताईंचा प्रवास सोपा नव्हता. वडील पंडित दीनानाथ मंगेशकर यांच्या निधनानंतर, मंगेशकर भावंडांवर ओढवलेल्या आर्थिक संकटातून मार्ग काढण्यासाठी त्यांनी वयाच्या अवघ्या १० व्या वर्षी गायनाला सुरुवात केली. थोरली बहीण लता मंगेशकर यांची एक मोठी सावली असताना, स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण करणे हे त्यांच्यासमोर मोठे आव्हान होते. मात्र, आशाताईंनी कधीही हार मानली नाही. त्यांनी अशा प्रकारची गाणी निवडली ज्याला इतरांनी स्पर्श करणे कठीण होते.

हजारो रंग, एकच आवाज

आशाताईंच्या आवाजाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे अष्टपैलुत्व. त्यांनी जशा ओ.पी. नय्यर यांच्या तालावर 'बाबूजी धीरे चलना' सारखी चंचल गाणी गायली, तशीच खय्याम यांच्या संगीतात 'इन आंखों की मस्ती के' सारखी अतीव नजाकत असलेली गझलही पेश केली. आर. डी. बर्मन (पंचम दा) यांच्यासोबत त्यांनी भारतीय संगीताला 'पॉप' आणि 'रॉक'ची एक नवीन दिशा दिली. 'दम मारो दम' असो किंवा 'चुरा लिया है तुमने', आशाताईंनी पाश्चात्य संगीताला भारतीय धाटणीत इतकं सुंदर गुंफलं की तो एक जागतिक विक्रमच ठरला.

स्वर-अप्सरा: आशाताई

सांगलीच्या मातीतील एक कोवळा सूर,
जिद्दीने गाठला यशाचा अफाट पूर.
वडीलधाऱ्यांची पुण्याई अन् सुरांचे वरदान,
स्वबळावर कोरले विश्वात स्वतःचे स्थान.

कधी चंचल तर कधी गंभीर तुझा आवाज,
प्रत्येक गाण्याला दिलास तू वेगळा साज.
'चुरा लिया' म्हणत चोरलेस सर्वांचे मन,
गझलेच्या नजाकतीने जिंकले सारे त्रिभुवन.

लावणीत ठसका अन् भावगीतात हळवेपण,
सुरांच्या लहरींवर सजले तुझे अष्टपैलू जीवन.
संघर्षाच्या वाटेवर तू कधीही न थकली,
गिनीज बुकच्या पानांत तुझीच गाथा उमटली.

पद्मविभूषण, फाळके... मानाचे कितीतरी हार,
तुझ्या स्वरांचा ऋणी राहील हा संसार.
तू केवळ गायिका नाहीस, तू चैतन्याचा झरा,
तुझ्या स्वरांनीच उजळतो संगीताचा नभ सारा.

देहाने जरी झालीस तू आज अनंतात विलीन,
तुझ्या सुमधुर तानांसमोर जग राहील सदा लीन.
युगे युगे घुमत राहील तुझा हा मंत्रमुग्ध स्वर,
आशाताई, तुम्हीच आहात संगीताचा अढळ मानबिंदू अन् अमर!

- भावपूर्ण श्रद्धांजली!