अमरावतीचे इंद्रपुरी ते श्रीकृष्ण द्वारकाधीश: रुक्मिणीहरणापूर्वीच्या ३ दिवसांच्या मुक्कामाची रंजक आख्यायिका!

रुक्मिणीहरणाशी जोडलेला अमरावतीतील माताखिडकी परिसरातील श्रीकृष्ण द्वारकाधीश मंदिराचा इतिहास आणि येथील आख्यायिका अत्यंत रंजक आहे. पौराणिक मान्यतेनुसार, जेव्हा भगवान श्रीकृष्णाने माता रुक्मिणीच्या विनंतीवरून तिचे हरण केले, त्या प्रसंगापूर्वी त्यांनी अमरावती शहरात (ज्याला पूर्वी इंद्रपुरी म्हटले जायचे) तीन दिवस मुक्काम केला होता. 

🚩 इंद्रपुरी नगरीत श्रीकृष्णांचे आगमन आणि तीन दिवसांचा मुक्काम

पौराणिक कथेनुसार, विदर्भाची राजकन्या रुक्मिणी हिचे जन्मस्थान अमरावतीपासून सुमारे ४४ किमी अंतरावर असलेले कौंडिण्यपूर हे आहे. रुक्मिणीचा भाऊ रुक्मी याने तिचा विवाह शिशुपालासोबत निश्चित केला होता, परंतु रुक्मिणीने श्रीकृष्णालाच आपले पती मानले होते. तिने एका ब्राह्मणाकरवी श्रीकृष्णाला गुप्त पत्र पाठवून स्वतःला घेऊन जाण्याची विनंती केली.

रुक्मिणीची ही हाक ऐकून भगवान श्रीकृष्ण तातडीने इंद्रपुरी म्हणजेच आजच्या अमरावती नगरीत दाखल झाले. नियोजित विवाहापूर्वी शहराच्या वेशीवर वाहणाऱ्या नदीकाठी भगवंतांनी सलग तीन दिवस मुक्काम केला होता. याच कारणामुळे आज या पवित्र जागेला 'श्रीकृष्ण चरणांकित भूमी' मानले जाते आणि या ठिकाणी माताखिडकी (बुधवारा) परिसरात भव्य द्वारकाधीश श्रीकृष्ण मंदिर उभे आहे. 

रुक्मिणीने पत्रात सुचवलेल्या योजनेनुसार, शिशुपालाशी विवाह होण्याच्या एक दिवस आधी ती कुळाच्या रीतीरिवाजाप्रमाणे अंबादेवीच्या दर्शनासाठी जाणार होती. ठरल्याप्रमाणे, जेव्हा रुक्मिणी अमरावतीतील प्रसिद्ध प्राचीन श्री अंबादेवी मंदिरामध्ये दर्शनासाठी आली, तेव्हा मंदिरातून बाहेर पडताच श्रीकृष्णांनी तिचे हरण केले आणि तिला आपल्या रथात बसवून द्वारकेकडे प्रस्थान केले. 

भगवान श्रीकृष्णाच्या प्रत्यक्ष वास्तव्यामुळे आणि त्यांच्या चरणस्पर्शामुळे या मंदिराला अनन्यसाधारण आध्यात्मिक महत्त्व आहे. 

 या परिसरातील मंदिराजवळ एक प्राचीन विहीर आहे. असे म्हटले जाते की, श्रीकृष्णासोबत आलेल्या रथाचे घोडे (अश्व) या विहिरीवर पाणी पिण्यासाठी येत असत. 

या ऐतिहासिक मान्यतेची आठवण करून देणारे मंदिर आजही माताखिडकी परिसरात आहे. पूर्वी या ठिकाणी प्राचीन मंदिर असल्याचे सांगितले जाते. त्याच परिसरात आता श्रीकृष्ण द्वारकाधीशांचे आधुनिक मंदिर उभारण्यात आले आहे. महानुभाव पंथाशी या मंदिराचा संबंध असून, येथे धार्मिक सोपस्कार आणि विविध परंपरा श्रद्धेने पार पाडल्या जातात. श्रीकृष्णाच्या तीन दिवसांच्या मुक्कामामुळे हे स्थान भाविकांच्या दृष्टीने अत्यंत पवित्र मानले जाते.

मुक्कामस्थळाच्या परिसरात पुरातन अवशेषही आढळल्याचे सांगितले जाते. मंदिर परिसरातील जुन्या विहिरीतून प्राचीन मूर्ती आणि दगडी अवशेष मिळाल्याची माहिती आहे. त्यापैकी पद्मनाथाची मूर्ती पुढे श्री एकविरा देवी मंदिरात विधिपूर्वक स्थापित करण्यात आली. त्यामुळे धार्मिक आख्यायिकेसोबतच या परिसरातील पुरातन वास्तू आणि मूर्तींचाही अभ्यास केला जात असल्याचे सांगितले जाते.

दरवर्षी जन्माष्टमीच्या महोत्सवामध्ये या मंदिरात देशोदेशातून भाविक दर्शनासाठी येतात. या ऐतिहासिक सोहळ्याची प्रचिती घेण्यासाठी आणि श्रीकृष्णाच्या भक्तीत लीन होण्यासाठी दरवर्षी येथे मोठा जन्मोत्सव साजरा केला जातो. 

मंदिर परिसरात श्रीकृष्णासोबतच प्राचीन गणपतीची मूर्तीही पाहायला मिळते. मंदिराच्या गाभाऱ्यात श्रीकृष्णाची मूर्ती असून, समोर काळ्या पाषाणातील गणपतीची प्राचीन मूर्ती आहे. ज्या ठिकाणी श्रीकृष्ण आणि रुक्मिणीची भेट झाल्याचे मानले जाते, तेथेही श्रीकृष्णाचे मंदिर उभारण्यात आले आहे. त्यामुळे या परिसरात येणाऱ्या भाविकांसाठी हे केवळ मंदिर नसून श्रीकृष्ण-रुक्मिणी मिलनाच्या आख्यायिकेशी जोडलेले श्रद्धास्थान बनले आहे.

. हिमाचल प्रदेश, दिल्ली, राजस्थान यांसह विविध भागांतून भाविक येथे दाखल होत असल्याचे सुभाष पावडे यांनी सांगितले. मंदिरात बाहेरून येणाऱ्या भाविकांसाठी निवासाची सुविधाही उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. त्यामुळे अमरावतीतील हे श्रीकृष्ण मंदिर धार्मिक पर्यटनाच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे ठरत आहे.

अमरावतीमधील हे द्वारकाधीश मंदिर आणि अंबादेवी मंदिर आजही ५,००० वर्षांपूर्वीच्या श्रीकृष्ण-रुक्मिणीच्या अमर प्रेम आणि विवाहाच्या ऐतिहासिक क्षणांची साक्ष देत उभे आहेत.