१२ जून: जागतिक बालकामगार प्रथा विरोधी दिवस; बालपण वाचवण्यासाठी जागतिक स्तरावर जनजागृती

दि. १२  जून :-

दरवर्षी १२ जून रोजी जगभरात 'जागतिक बालकामगार प्रथा विरोधी दिवस' (World Day Against Child Labour) पाळला जातो. या दिवसाचा मुख्य उद्देश बालमजुरीच्या अमानुष प्रथेविरुद्ध जागतिक स्तरावर जागृती निर्माण करणे आणि मुलांच्या हक्कांचे रक्षण करणे हा आहे. 

आंतरराष्ट्रीय कामगार संघटनेने (ILO) बालमजुरीच्या गंभीर समस्येकडे जगाचे लक्ष वेधण्यासाठी २००२ मध्ये पहिल्यांदा हा दिवस साजरा करण्यास सुरुवात केली.

१४ वर्षांखालील मुलांकडून जबरदस्तीने करून घेतली जाणारी मजुरी थांबवणे, त्यांना शोषणातून मुक्त करणे आणि त्यांना शिक्षणाचा मूलभूत अधिकार मिळवून देणे हा यामागचा मुख्य हेतू आहे. 

या वर्षी हा दिवस “बालमजुरीला लाल कार्ड: मुलांसाठी योग्य खेळ, प्रौढांसाठी सभ्य काम” या विशेष घोषवाक्याखाली साजरा केला जात आहे. मॅराकेच येथील ६ व्या जागतिक परिषदेच्या धर्तीवर या मोहिमेद्वारे दर्जेदार शिक्षण, सामाजिक सुरक्षा आणि बालमजुरी पूर्णपणे रोखणाऱ्या धोरणांवर कडक अंमलबजावणी करण्याची मागणी केली जात आहे. 

बालकामगार (प्रतिबंध व नियमन) अधिनियम, १९८६: या कायद्यानुसार १४ वर्षांखालील कोणत्याही बालकाला कामावर ठेवण्यास सक्त मनाई आहे.

धोकादायक क्षेत्र: १४ ते १८ वयोगटातील किशोरवयीन मुलांना कारखाने, खाणी किंवा कोणत्याही धोकादायक उद्योगांमध्ये कामावर ठेवता येत नाही.

शिक्षण हक्क (RTE): ६ ते १४ वर्षे वयोगटातील प्रत्येक मुलाला मोफत आणि सक्तीचे दर्जेदार शिक्षण मिळणे हा त्यांचा घटनात्मक अधिकार आहे. 

संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) अहवालानुसार, जगभरात अजूनही सुमारे १३८ दशलक्ष (१३.८ कोटी) मुले बालमजुरीच्या विळख्यात अडकलेली आहेत, ज्यातील ५४ दशलक्ष मुले अत्यंत धोकादायक कामे करत आहेत.

 गरिबी, पालकांची अशिक्षितता, कौटुंबिक परिस्थिती आणि बालतस्करी (Human Trafficking) ही बालमजुरी वाढण्याची प्रमुख कारणे आहेत.

📞 तुमची भूमिका आणि तक्रार कुठे करावी?

बालकामगार प्रथा नष्ट करण्यासाठी केवळ कायदे पुरेसे नाहीत, तर नागरिकांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे. 

जर तुम्हाला कोणत्याही हॉटेल, दुकान, गॅरेज किंवा कारखान्यात बालकामगार काम करताना आढळल्यास तुम्ही ताबडतोब १०९८ (1098 - Childline Helpline) या टोल-फ्री क्रमांकावर संपर्क साधू शकता.

याशिवाय स्थानिक पोलीस स्टेशन किंवा सरकारी कामगार अधिकारी कार्यालयाकडेही याची तक्रार नोंदवता येते. 

मुलांच्या हातातील खेळणी आणि पुस्तके हिरावून त्यांना कामाला लावणे हा त्यांच्या भविष्यावरील अन्याय आहे. त्यामुळे "बालमजुरी थांबवा, बालपण वाचवा" हा संदेश घराघरांपर्यंत पोहोचवणे गरजेचे आहे.