'डिजिटल ब्लॅकआऊट'चे सावट; युद्धामुळे भारतासह जगभरात इंटरनेट सेवा कोलमडणार?

"अमेरिका-इराण युद्ध: केवळ तेलच नाही, तर आता इंटरनेटही ठप्प होण्याची भीती!"

ही बातमी अमेरिका, इस्रायल आणि इराण यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे जागतिक इंटरनेट व्यवस्थेवर ओढवू शकणाऱ्या संभाव्य संकटाबद्दल आहे. 'स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझ' या संवेदनशील समुद्रधुनीतून जाणाऱ्या इंटरनेट केबल्सना धोका निर्माण झाल्याने भारतासह जगभरात इंटरनेट सेवा विस्कळीत होण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे.

'डिजिटल चेकपॉईंट'ला असलेला धोका

जगातील सुमारे ९५ ते ९७% इंटरनेट डेटा हा उपग्रहाद्वारे नाही, तर समुद्राखालून टाकलेल्या फायबर ऑप्टिक केबल्सद्वारे एका देशातून दुसऱ्या देशात जातो. 'स्ट्रेट ऑफ हॉर्मुझ' (Strait of Hormuz) हे केवळ कच्च्या तेलाच्या वाहतुकीसाठीच नाही, तर इंटरनेटच्या महाजालासाठीही एक महत्त्वाचा 'डिजिटल चेकपॉईंट' आहे. या युद्धजन्य परिस्थितीत केबल्सना नुकसान पोहोचल्यास भारतासह अनेक देशांचा इंटरनेटशी असलेला संपर्क तुटू शकतो.

भारतावर काय परिणाम होईल?

इंटरनेटचा वेग मंदावेल: जर या केबल्सना इजा झाली, तर डेटा ट्रॅफिकला वळसा घालून दुसऱ्या मार्गाने न्यावे लागेल. यामुळे 'लॅटन्सी' वाढेल, म्हणजेच इंटरनेटचा वेग खूप कमी होईल.

IT आणि बँकिंग क्षेत्राला फटका: भारताचे सुमारे २३.४८ लाख कोटी रुपयांचे IT आणि आउटसोर्सिंग क्षेत्र या आंतरराष्ट्रीय कनेक्टिव्हिटीवर अवलंबून आहे. याशिवाय, SWIFT सारख्या बँकिंग यंत्रणा धीम्या झाल्यामुळे पैशांचे व्यवहार आणि 'रेमिटन्स' (परदेशातून येणारे पैसे) मिळण्यास विलंब होऊ शकतो.

महत्त्वाच्या केबल्स: भारताला युरोप आणि आफ्रिकेशी जोडणाऱ्या SEA-ME-WE, AAE-1 आणि EIG यांसारख्या मोठ्या केबल सिस्टिम्स याच सागरी मार्गावरून जातात.

 

इंटरनेट पूर्णपणे बंद होईल का?

तज्ज्ञांच्या मते, इंटरनेटची रचना अशी असते की एक मार्ग बंद झाल्यास डेटा आपोआप दुसऱ्या मार्गाने वळवला जातो (Rerouting). त्यामुळे संपूर्ण जग 'ब्लॅकआउट' होण्याची शक्यता कमी असली, तरी शेअर बाजार आणि हाय-फ्रिक्वेन्सी ट्रेडिंग सारख्या क्षेत्रांना प्रचंड फटका बसू शकतो, जिथे सेकंदाचा भागही महत्त्वाचा असतो.

 भविष्यातील पर्याय: स्टारलिंक आणि नवीन मार्ग

या धोक्यामुळे अनेक देश आता पर्यायी मार्गांचा विचार करत आहेत. एलॉन मस्क यांची 'स्टारलिंक' (Starlink) सारखी सॅटेलाईट इंटरनेट सेवा अशा संकटाच्या वेळी एक उत्तम 'बॅकअप' म्हणून पाहिली जात आहे. तसेच संवेदनशील क्षेत्र टाळून नवीन सागरी केबल्स टाकण्याचे नियोजन जगभरात सुरू आहे.

 सध्याचा भू-राजकीय तणाव केवळ तेलाच्या किमती वाढवणारा नाही, तर संपूर्ण डिजिटल जगाला ठप्प करणारा ठरू शकतो, अशी चिंता तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.

भारतात स्टारलिंक (Starlink) सेवा कधी सुरू होणार आणि त्यासोबतच उपलब्ध असलेल्या पर्यायी इंटरनेट तंत्रज्ञानाबद्दलची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

स्टारलिंक भारतात कधी उपलब्ध होईल?

स्टारलिंकच्या भारतातील प्रवेशाबाबत सध्या सकारात्मक हालचाली सुरू आहेत:

 स्टारलिंकने (एलॉन मस्क यांची कंपनी) भारतात सॅटेलाईट इंटरनेट सेवा देण्यासाठी आवश्यक असलेल्या परवान्यासाठी (GMPCS License) अर्ज केला आहे. भारत सरकारने सुरक्षा नियमांच्या अधीन राहून याला तत्वतः मान्यता देण्याचे संकेत दिले आहेत 

 अधिकृतपणे कोणतीही तारीख जाहीर झाली नसली तरी, २०२६ च्या अखेरीस किंवा २०२७ च्या सुरुवातीला स्टारलिंक भारतात व्यावसायिक सेवा सुरू करण्याची दाट शक्यता आहे 

 स्टारलिंकला भारतात एअरटेलची वनवेब (OneWeb) आणि जिओची जिओस्पेस फायबर (JioSpaceFiber) यांच्याशी मोठी स्पर्धा करावी लागेल.

 पर्यायी इंटरनेट तंत्रज्ञान (Alternative Technologies)

सागरी केबल्सना धोका निर्माण झाल्यास खालील तंत्रज्ञानं महत्त्वाची ठरतील:

LEO सॅटेलाईट इंटरनेट (Low Earth Orbit):

हे तंत्रज्ञान जमिनीपासून कमी उंचीवर असलेल्या उपग्रहांचा वापर करते. स्टारलिंक आणि वनवेब याच तंत्रज्ञानावर आधारित आहेत. यामुळे अतिशय दुर्गम भागातही हाय-स्पीड इंटरनेट मिळू शकते.

जिओस्पेस फायबर (JioSpaceFiber):

रिलायन्स जिओने भारताच्या कानाकोपऱ्यात सॅटेलाईटद्वारे गिगाबिट इंटरनेट पोहोचवण्यासाठी हे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. हे मध्यम पृथ्वी कक्षेत (MEO) असलेल्या उपग्रहांचा वापर करते.

Li-Fi (Light Fidelity):

हे तंत्रज्ञान रेडिओ लहरींऐवजी प्रकाशाच्या लहरींचा (LED Bulbs) वापर करून डेटा ट्रान्सफर करते. हे वाय-फायपेक्षा १०० पट वेगाने काम करू शकते, परंतु याची रेंज मर्यादित असते.

प्रोजेक्ट तारा (Project Taara):

गुगलच्या 'अल्फाबेट' कंपनीने प्रकाशाच्या झोतातून (Invisible light beams) इंटरनेट पोहोचवण्याचे तंत्रज्ञान विकसित केले आहे. हे दोन टॉवर्समध्ये केबलशिवाय हाय-स्पीड डेटा ट्रान्सफर करण्यासाठी उत्तम आहे.

सॅटेलाईट इंटरनेटचे फायदे:

 जमिनीवर किंवा समुद्राखालील केबल्स तुटल्या तरी उपग्रहाद्वारे संपर्क सुरू राहतो.
 डोंगरदऱ्यात किंवा ग्रामीण भागात जिथे फायबर केबल पोहोचू शकत नाही, तिथे हे वरदान आहे.
 केबल टाकण्याची गरज नसल्याने सेवा त्वरित सुरू करता येते.