क्रांतिसूर्य जोतिबा फुले: केवळ समाजसुधारक नव्हे, तर आधुनिक भारताचे दूरदृष्टी असणारे 'व्हिजनरी'

दि.११ :-(ग्रामीण उदय न्यूज नेटवर्क):-

भारतीय समाजव्यवस्थेच्या अंधकारमय काळात ज्ञानाचा दिवा लावून दीन-दलितांच्या आणि स्त्रियांच्या जीवनात प्रकाश निर्माण करणारे महामानव म्हणजे महात्मा जोतिराव फुले. केवळ उपदेश न करता स्वतःच्या कृतीतून समाजपरिवर्तनाचा पाया रचणाऱ्या या क्रांतीसूर्याने आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत मोलाचे योगदान दिले आहे.

 शिक्षणाचे आद्य प्रणेते: भिडे वाड्यातील ती पहिली ठिणगी

ज्या काळात स्त्रियांनी शिक्षण घेणे हे पाप मानले जात होते, त्या काळात जोतिरावांनी १८४८ मध्ये पुण्यातील भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. समाजाचा प्रचंड विरोध, अंगावर फेकले जाणारे शेण-दगड सोसूनही त्यांनी आपले पाऊल मागे घेतले नाही. त्यांनी केवळ शाळा काढली नाही, तर आपल्या पत्नीला—सावित्रीबाईंना—शिक्षित करून देशातील पहिली महिला शिक्षिका बनवले. "विद्येविना मती गेली..." हा त्यांचा मंत्र आजही शिक्षणक्षेत्राचा आधारस्तंभ आहे.

 सत्यशोधक समाज: गुलामगिरीविरुद्धचा एल्गार

२४ सप्टेंबर १८७३ रोजी जोतिरावांनी 'सत्यशोधक समाजा'ची स्थापना केली. माणसाला माणसासारखे जगता यावे आणि ईश्वराची भक्ती करण्यासाठी कोणत्याही मध्यस्थाची (भट-पुरोहिताची) गरज नसावी, हा विचार त्यांनी मांडला. त्यांनी आपल्या 'गुलामगिरी' या ग्रंथातून जातिव्यवस्थेवर प्रहार केला आणि बहुजन समाजाला स्वतःच्या हक्कांची जाणीव करून दिली.

 मानुसकीचा झरा: स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद

स्पृश्य-अस्पृश्यतेच्या भिंती एवढ्या उंच होत्या की, दलितांना पाणी मिळणेही कठीण होते. अशा वेळी जोतिरावांनी कोणतीही भीती न बाळगता आपल्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला. ही केवळ एक कृती नव्हती, तर हजारो वर्षांच्या गुलामगिरीच्या बेड्या तोडणारा तो एक ऐतिहासिक उठाव होता.

 शेतकऱ्यांचे कैवारी आणि कामगारांचे आधारवड

जोतिराव स्वतः शेतकरी कुटुंबातील असल्याने त्यांना मातीच्या वेदना ठाऊक होत्या. 'शेतकऱ्याचा असूड' या ग्रंथाद्वारे त्यांनी शेतकऱ्यांचे शोषण कसे होते, हे जगासमोर मांडले. शेतीला पाणी, खते आणि आधुनिक तंत्रज्ञान मिळावे यासाठी त्यांनी सरकारकडे पाठपुरावा केला. तसेच, मिलमजुरांच्या प्रश्नांवरही त्यांनी आयुष्यभर आवाज उठवला.

 बहुआयामी व्यक्तिमत्व: लेखक आणि समाजसुधारक

तृतीया रत्न (नाटक), ब्राह्मणचे कसब, इशारा आणि सार्वजनिक सत्य धर्म यांसारख्या साहित्यातून त्यांनी समाजाला नवी दिशा दिली. विधवांचे केशवपन थांबवण्यासाठी नाभिकांचा संप घडवून आणणे किंवा बालहत्या प्रतिबंधक गृहाची स्थापना करणे, यातून त्यांची करुणा आणि क्रांती दोन्ही दिसून येते.

जोतिरावांना १८८८ मध्ये मुंबईच्या जनतेने 'महात्मा' ही पदवी दिली. ते केवळ एका जातीचे किंवा धर्माचे नव्हते, तर ते संपूर्ण मानवतेचे कैवारी होते. आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचे विचार आचरणात आणणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे 'गुरु'

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महात्मा फुलेंना आपले 'तिसरे गुरु' मानत असत. जोतिरावांनी पेरलेल्या सामाजिक समतेच्या आणि शिक्षणाच्या विचारांवरच पुढे आंबेडकरांनी भारतीय संविधानाची आणि दलित चळवळीची मोठी इमारत उभी केली. जोतिरावांचा 'मानवी हक्क' (Rights of Man) हा विचारच आंबेडकरांच्या संघर्षाची प्रेरणा होता.

महात्मा फुले हे केवळ एका काळापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांचे विचार आजही पर्यावरण, प्रशासन आणि अर्थव्यवस्थेसाठी तितकेच लागू पडतात. "विद्येविना मती गेली" हे सांगणारे जोतिबा खऱ्या अर्थाने आधुनिक भारताचे निर्माते होते.