*मैत्रीला संशयाची चौकट का?*

*स्त्री-पुरुष नात्यांकडे पाहण्याची मानसिकता, समाजकार्य आणि आत्मचिंतन*

स्त्री आणि पुरुष यांच्यात मैत्री असू शकते का? या प्रश्नाचे उत्तर देताना आजही आपल्या समाजाला अनेक पूर्वग्रहांचा सामना करावा लागतो. दोन व्यक्ती एकमेकांशी मोकळेपणाने बोलत असतील, एकमेकांना समजून घेत असतील, अडचणीच्या काळात साथ देत असतील, तर त्यांच्या नात्याला लगेच प्रेम, आकर्षण किंवा अन्य कोणत्यातरी संशयाच्या चौकटीत का बसवले जाते?

मुळात मैत्रीला लिंग नसते. मैत्रीचा पाया असतो—विश्वास, आदर, समजूतदारपणा, संवाद आणि परस्परांच्या मर्यादांचा सन्मान.

कधी कधी एखाद्या महिलेला एखाद्या पुरुष मित्राशी काही विषय अधिक सहजपणे बोलता येतात. कारण तो तिचे म्हणणे स्पर्धेच्या किंवा तुलनेच्या भावनेतून न पाहता शांतपणे ऐकून घेतो. त्याचप्रमाणे एखाद्या पुरुषालाही एखाद्या महिला मैत्रिणीकडून भावनिक आधार, वेगळा दृष्टिकोन किंवा समजून घेणारा संवाद मिळू शकतो. याचा अर्थ प्रत्येक जवळीक प्रेमसंबंध आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरेल का?

प्रत्येक जवळीक म्हणजे प्रेम नसते. प्रत्येक संवाद म्हणजे अफेअर नसते. प्रत्येक काळजीमागे स्वार्थ नसतो.

नक्कीच, प्रत्येक नाते निर्दोषच असेल असेही नाही. काही संबंधांमध्ये मर्यादा ओलांडल्या जाऊ शकतात, गैरवर्तन होऊ शकते किंवा विश्वासाचा गैरफायदा घेतला जाऊ शकतो. म्हणूनच कोणत्याही नात्याकडे डोळे झाकून पाहण्याऐवजी वर्तन, पारदर्शकता, परस्पर संमती, मर्यादा आणि आदर हे निकष महत्त्वाचे ठरतात.

मात्र काही चुकीच्या अनुभवांच्या आधारे प्रत्येक स्त्री-पुरुष मैत्रीकडे संशयाने पाहणे हीसुद्धा अन्यायकारक मानसिकता आहे.

समाजकार्याच्या क्षेत्रात हा प्रश्न अधिक गंभीर होतो

समाजकार्य म्हणजे विविध वयोगटातील, विविध सामाजिक पार्श्वभूमीतील स्त्री-पुरुषांनी एकत्र येऊन काम करणे. बैठका, प्रशिक्षण, प्रवास, क्षेत्रभेटी, जनजागृती, आंदोलन, संघटन बांधणी, समुपदेशन अशा अनेक प्रक्रियांमध्ये परस्पर संवाद अपरिहार्य असतो.

विशेषतः महिलांच्या प्रश्नांवर काम करताना महिला आणि पुरुष कार्यकर्त्यांमध्ये संवाद आणि सहकार्य असणे स्वाभाविक आहे. अशा प्रत्येक सहकार्याकडे संशयाच्या नजरेने पाहिले तर सामाजिक कामाचीच कोंडी होईल.

दुर्दैवाने, समाजपरिवर्तन, पुरोगामित्व किंवा प्रबोधनाची भाषा करणाऱ्या काही मंडळींकडूनही कधी कधी व्यक्तीच्या कामापेक्षा तिच्या वैयक्तिक संबंधांवर चर्चा अधिक केली जाते. एखाद्या कार्यकर्त्याच्या कामावर, विचारांवर किंवा भूमिकेवर मतभेद असतील तर त्यावर वैचारिक चर्चा व्हायला हवी. परंतु एखाद्या स्त्री-पुरुषाच्या मैत्रीबद्दल संशय निर्माण करून त्याची सामाजिक प्रतिमा खराब करणे किंवा त्याच्या कामाला अडथळा आणणे हा वेगळाच प्रश्न आहे.

कामाचे मूल्यमापन कामावरून व्हावे; नात्यांच्या अफवांवरून नव्हे. स्वतः हा आपल्या  कार्यावर विश्वास ठेऊन प्रगती करावी. दुसऱ्या च्या कामात अडचणी निर्माण करण्यासाठी जास्तीच्या उठाठेवी करणं योग्य नव्हे.

संशय हा पुरावा नसतो आणि अफवा ही सत्याची जागा घेऊ शकत नाही.सत्य हे सत्यच असत

आणि इथेच आत्मचिंतनाची गरज आहे

हा लेख कोणालाही वैयक्तिकरीत्या लक्ष्य करण्यासाठी नाही. उलट, तो आत्मचिंतनासाठी आहे—आरोप करणाऱ्यांसाठीही आणि आरोप सहन करणाऱ्यांसाठीही.

ज्यांच्यावर संशय घेतला जातो त्यांनीही स्वतःला काही प्रश्न विचारायला हवेत—आपल्या वागण्यात अशी कोणती गोष्ट आहे का जी गैरसमजाला कारणीभूत ठरू शकते? आपण नात्यांच्या मर्यादा स्पष्ट ठेवतो का? आपल्या वर्तनात पारदर्शकता आहे का? समोरच्या व्यक्तीच्या सन्मानाचा आपण पुरेसा विचार करतो का?

आणि ज्यांना इतरांच्या नात्यांबद्दल संशय वाटतो त्यांनीही स्वतःला विचारायला हवे—आपल्याकडे ठोस तथ्य आहे का? की आपण ऐकीव माहितीवर प्रतिक्रिया देत आहोत? आपल्या मनात आधीपासून असलेल्या स्त्री-पुरुष संबंधांविषयीच्या पूर्वग्रहांचा प्रभाव तर नाही ना? आपल्या शब्दांमुळे एखाद्या व्यक्तीची प्रतिष्ठा, मानसिकता किंवा सामाजिक काम बाधित होणार नाही ना?

कारण आत्मचिंतनाची गरज केवळ आरोप झालेल्यांना नसते; आरोप करणाऱ्यांनाही असते.

विचारपीठावर स्त्री-पुरुष समानतेची भाषा करणे सोपे आहे; पण प्रत्यक्ष जीवनात त्या समानतेवर विश्वास ठेवणे ही खरी कसोटी आहे. स्त्री आणि पुरुष एकत्र काम करू शकतात, मैत्री करू शकतात, एकमेकांना आधार देऊ शकतात आणि तरीही त्या नात्याला सन्मानाची चौकट असू शकते—ही सामाजिक समज विकसित होणे गरजेचे आहे.

शेवटी प्रश्न स्त्री-पुरुष मैत्रीचा नाही; प्रश्न आहे आपल्या नजरेचा.

आपण नात्याकडे विश्वासाने पाहतो की संशयाने?
आपण तथ्य तपासतो की अफवांवर विश्वास ठेवतो?
आपण व्यक्तीच्या कामाकडे पाहतो की तिच्या वैयक्तिक आयुष्याचा अर्थ लावतो?

कधी कधी नातं चुकीचं नसतं; नात्याकडे पाहण्याची नजर चुकीची असू शकते.

म्हणूनच स्त्री-पुरुष मैत्रीला संशयाच्या चौकटीत अडकवण्याऐवजी नात्यांमध्ये मर्यादा, पारदर्शकता, आदर आणि विश्वास यांना महत्त्व देऊया. समाजकार्याच्या क्षेत्रात व्यक्तीचे मूल्यमापन तिच्या कामावरून करूया. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे—इतरांकडे बोट दाखवण्यापूर्वी स्वतःच्या विचारांची, वर्तनाची आणि दृष्टिकोनाची एकदा तपासणी करूया.

कारण खरे परिवर्तन केवळ समाज बदलण्यापासून सुरू होत नाही; ते स्वतःच्या नजरेत बदल करण्यापासून सुरू होते.ते विचारात घेऊन खरं आत्मचिंतनाची गरज आहे.