औषध की संथ विष? 'बनावट औषध रॅकेट'चा देशव्यापी विळखा आणि तुमचे आरोग्य!

आजच्या काळात वैद्यकीय क्षेत्राने मोठी प्रगती केली आहे, मात्र याच क्षेत्राला आता 'बनावट आणि बोगस औषध रॅकेट' (Spurious Drug Racket) नावाच्या एका भयंकर आजाराने ग्रासले आहे. नुकत्याच अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) महाराष्ट्रभरात टाकलेल्या धाडींमध्ये नागपूर, पुणे आणि मुंबई यांसारख्या मोठ्या शहरांमधून लाखो रुपयांचा बनावट औषधांचा साठा जप्त करण्यात आला आहे. सर्वसामान्यांच्या आरोग्याशी खेळणाऱ्या या काळ्या धंद्याचा पर्दाफाश करणारा हा एक विशेष धावता आढावा

हे रॅकेट अत्यंत संघटित पद्धतीने चालवले जाते. तपास यंत्रणांना असे आढळून आले आहे की, नामांकित कंपन्यांच्या ब्रँड नावांचा वापर करून हुबेहूब दिसणाऱ्या गोळ्या आणि इंजेक्शन्स बाजारात आणली जातात. 

खडूची पावडर आणि स्टार्च: उच्च रक्तदाब (Hypertension), मधुमेह आणि काही गंभीर संसर्गावरील अँटीबायोटिक्समध्ये मूळ औषधी घटक (Active Pharmaceutical Ingredient) नसतोच. त्याऐवजी केवळ स्टार्च किंवा खडूची पावडर वापरली जाते.

 उत्तराखंड, हरयाणा आणि हिमाचल प्रदेशातील अस्तित्वात नसलेल्या किंवा परवाना नसलेल्या बोगस कंपन्यांच्या नावावर हे औषध उत्पादन केले जाते. 

 सरकारी रुग्णालये आणि ग्रामीण भाग मुख्य लक्ष्य

या रॅकेटचे सर्वात मोठे दुर्दैव म्हणजे ही बनावट औषधे थेट शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालये आणि ग्रामीण रुग्णालयांपर्यंत पुरवली गेल्याचे उघड झाले आहे. सरकारी निविदा (Tenders) प्रक्रियेत कमी किमतीचे आमिष दाखवून हे पुरवठादार कोट्यवधी रुपयांची बोगस औषधे यंत्रणेत घुसवतात. यामुळे गरीब रुग्णांना उपचारांनंतरही आराम पडत नाही आणि त्यांचा आजार बळावतो.

नफेखोरीचे गणित आणि ऑनलाईन फसवणूक

अनेकदा छापील किमतीवर (MRP) ७०% ते ८०% पर्यंत सूट देणाऱ्या काही अनधिकृत मेडिकल स्टोअर्स किंवा एजन्सीज अशा बनावट औषधांचा खप करतात.

चिठ्ठीशिवाय अंमली औषधांची विक्री: कोडिनयुक्त कफ सिरप, झोपेच्या आणि गुंगीच्या गोळ्या (Sedatives) कोणत्याही डॉक्टरांच्या प्रिस्क्रिप्शनशिवाय विकणारे रॅकेटही समांतरपणे सक्रिय आहे, जे तरुणाईला नशेच्या आहारी पाडत आहे. 

💡 ग्राहक म्हणून स्वतःचा बचाव कसा करावा? (सुरक्षा टिप्स)

बनावट औषधे ओळखणे साध्या डोळ्यांनी कठीण असले, तरी खालील गोष्टींची काळजी घेऊन आपण फसवणूक टाळू शकतो:

QR Code आणि बॅच नंबर तपासा: केंद्र सरकारच्या नियमांनुसार, अनेक महत्त्वाच्या औषधांच्या पाकिटांवर QR Code असतो. तो स्कॅन करून औषधाची सत्यता तपासता येते.

पक्के बिल (Invoice) नक्की घ्या: मेडिकल स्टोअरमधून औषध खरेदी करताना नेहमी डॉक्टरांचे प्रिस्क्रिप्शन दाखवून जीएसटी (GST) असलेले पक्के बिल मागा. बिलावर बॅच नंबर आणि एक्स्पायरी डेट असणे अनिवार्य आहे.

अति सवलतींना भुलू नका: ब्रँडेड औषधांवर जर कोणी संशयास्पद रित्या अवाजवी सूट देत असेल, तर त्या औषधाच्या दर्जाबाबत शंका घेण्यास वाव असतो.

पॅकेजिंगमधील बदल ओळखा: नेहमी घेणाऱ्या गोळ्यांचा रंग, फॉन्ट, किंवा पाकिटाची छपाई नेहमीपेक्षा वेगळी किंवा अंधुक वाटल्यास ते औषध वापरणे टाळा आणि फार्मासिस्टला विचारा. 

बनावट औषधांचे रॅकेट हा केवळ आर्थिक गुन्हा नसून तो 'सदोष मनुष्यवध' सदृश गंभीर गुन्हा आहे. जोपर्यंत प्रशासन कठोर कायदे अंमलात आणत नाही आणि ग्राहक म्हणून आपण सतर्क होत नाही, तोपर्यंत हा विळखा सैल होणार नाही. "स्वस्त औषधापेक्षा, अधिकृत आणि सुरक्षित औषध" हीच आजच्या काळाची गरज आहे. 

वैद्यकीय अस्वीकरण (Medical Disclaimer): हा लेख केवळ सामान्य माहिती आणि जनजागृतीसाठी आहे. कोणत्याही औषधाचा वापर करण्यापूर्वी किंवा शंका असल्यास नेहमी नोंदणीकृत वैद्यकीय व्यावसायिक (Doctor) किंवा प्रमाणित फार्मासिस्टचा सल्ला घ्या.