विशेष लेख:- क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुले: भारतीय स्त्री शिक्षणाच्या आद्य प्रणेत्या

दि.३  जानेवारी २०२६ (ग्रामीण उदय न्यूज नेटवर्क):- 

भारतीय समाजव्यवस्थेत स्त्रियांसाठी आणि दलितांसाठी शिक्षणाची दारे बंद असताना, ज्या माऊलीने अंगावर शेण-दगड सोसून ज्ञानाची ज्योत पेटवली, त्या म्हणजे सावित्रीबाई फुले. ३ जानेवारी १८३१ रोजी सातारा जिल्ह्यातील नायगाव येथे जन्मलेल्या सावित्रीबाईंनी आधुनिक भारताच्या जडणघडणीत क्रांती घडवून आणली.

भारताच्या पहिल्या महिला शिक्षिका आणि मुख्याध्यापिका

सावित्रीबाई फुले यांनी केवळ स्वतः शिक्षण घेतले नाही, तर त्या भारतातील पहिल्या महिला शिक्षिका बनल्या. ज्या काळात स्त्रियांनी घराबाहेर पडणेही पाप मानले जाई, अशा काळात त्यांनी शिक्षकी पेशा स्वीकारला. पुढे त्या भारताच्या पहिल्या महिला मुख्याध्यापिका म्हणूनही नावारूपास आल्या. त्यांनी शिक्षणाद्वारे स्त्रियांना त्यांचा 'स्व' ओळखायला शिकवले.

भिडे वाडा: क्रांतीचे पहिले पाऊल

सावित्रीबाई आणि महात्मा जोतिराव फुले यांनी १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या भिडे वाड्यात मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. हे केवळ एक शैक्षणिक पाऊल नव्हते, तर तो प्रस्थापित समाजव्यवस्थेविरुद्ध दिलेला एक मोठा लढा होता. शाळेत जाताना सनातनी लोक त्यांच्यावर शेण, दगड आणि चिखल फेकत असत. परंतु, सावित्रीबाईंनी आपल्या पिशवीत दुसरी साडी नेऊन, शाळेत गेल्यावर ती बदलून पुन्हा त्याच जिद्दीने शिकवण्याचे कार्य सुरू ठेवले.

सामाजिक परिवर्तनाचा लढा

सावित्रीबाईंचे कार्य केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी समाजसुधारणेच्या अनेक आघाड्यांवर लढा दिला:

महिला हक्क आणि विधवा विवाह: त्यांनी विधवांचे केशवपन थांबवण्यासाठी नाभिकांचा संप घडवून आणला. तसेच गर्भवती विधवांना आश्रय देण्यासाठी 'बालहत्या प्रतिबंधक गृह' सुरू केले.

अस्पृश्यता निवारण: समाजाने वाळीत टाकलेल्या अस्पृश्य बांधवांसाठी त्यांनी स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद खुला केला. "मानव एकच आहे" हा संदेश त्यांनी आपल्या कृतीतून दिला.

सत्यशोधक समाज: पती जोतिराव फुले यांच्या निधनानंतर त्यांनी सत्यशोधक समाजाचे नेतृत्व केले आणि समाजातील अंधश्रद्धा आणि रूढींविरुद्ध आवाज उठवला.

साहित्यातून प्रबोधन

सावित्रीबाई एक उत्तम कवयित्री होत्या. त्यांच्या 'काव्यफुले' आणि 'बावनकशी सुबोध रत्नाकर' या काव्यसंग्रहातून त्यांनी शिक्षणाचे महत्त्व आणि गुलामगिरीतून मुक्त होण्याचा मार्ग सांगितला. "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" हा मंत्र त्यांनी आपल्या साहित्यातून दिला.

अखेरचा त्याग

१८९७ मध्ये पुण्यात आलेल्या प्लेगच्या महामारीत त्यांनी स्वतःच्या प्राणाची पर्वा न करता रुग्णांची सेवा केली. एका बाधित मुलाला खांद्यावर वाहून दवाखान्यात नेताना त्यांना स्वतःला प्लेगची लागण झाली आणि १० मार्च १८९७ रोजी या ज्ञानज्योतीने जगाचा निरोप घेतला.

आज आपण ज्या शिकलेल्या स्त्रिया विविध क्षेत्रांत उच्च पदांवर पाहतो, त्या सर्वांच्या यशाचा पाया सावित्रीबाईंनी रचला आहे. सावित्रीबाई फुले यांचे जीवन हे केवळ एक व्यक्तिमत्त्व नसून तो एक विचार आहे, जो आजही प्रत्येक पिढीला प्रेरणा देत राहतो.