श्री क्षेत्र बहिरम यात्रा: विदर्भाची सांस्कृतिक ओळख आणि 'हंडी'ची अनोखी परंपरा

  

दि.११ बहिरम :- अमरावती जिल्ह्यातील चांदूर बाजार तालुक्यामध्ये, महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशच्या सीमेवर सातपुडा पर्वतरांगांच्या पायथ्याशी वसलेले 

श्री क्षेत्र बहिरम

 हे ठिकाण विदर्भातील सर्वात मोठ्या आणि सर्वाधिक काळ चालणाऱ्या यात्रेसाठी प्रसिद्ध आहे. साधारणपणे ४० ते ४५ दिवस चालणारी ही यात्रा दरवर्षी डिसेंबर ते फेब्रुवारी या कृषी हंगामाच्या काळात भरते, जेव्हा शेतकरी पिकांची विक्री करून मोकळे झालेले असतात. 

श्री क्षेत्र बहिरम यात्रेचा इतिहास हा प्रामुख्याने धार्मिक आख्यायिका, लोकपरंपरा आणि सामाजिक बदलांशी जोडलेला आहे. 

 पौराणिक आणि धार्मिक इतिहास

बहिरम यात्रेचा मूल इतिहास भगवान शंकर आणि पार्वती यांच्याशी संबंधित आहे, ज्याचा संदर्भ स्कंद पुराणात आढळतो

 बहिरम (भैरवनाथ) हे अनेक मराठी आणि हिंदी भाषिक कुटुंबांचे कुलदैवत मानले जाते. त्यामुळे महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशमधील भाविकांसाठी ही यात्रा म्हणजे एक मोठा सांस्कृतिक आणि धार्मिक मेळावा असतो.

पौराणिक कथा: यात्रेच्या ठिकाणाबाबत एक आख्यायिका प्रचलित आहे. भगवान शंकर आणि पार्वती प्रवास करत असताना या निसर्गरम्य ठिकाणी थांबले होते. पार्वतीने येथे कायमचे वास्तव्य करण्याची इच्छा व्यक्त केली, तेव्हा शंकराने आपला एक अंश 'भैरव' रूपात येथे राहील, असे वचन दिले. हाच अपभ्रंश होऊन हे ठिकाण 'बहिरम' म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

काशी तलाव: शिव-पार्वतीने येथे केलेल्या वास्तव्यादरम्यान त्यांच्या स्नानासाठी दैवी शक्तीने खास काशीचे पाणी आणले गेले, असे मानले जाते. या ठिकाणचा 'काशी तलाव' आजही प्रसिद्ध आहे. काशी तलावाबद्दल अशी धारणा आहे की, या तलावाचे पाणी कधीच आटत नाही, भलेही कितीही दुष्काळ पडला तरीही.तलावातील पाणी अत्यंत पवित्र मानले जाते आणि भाविक आंघोळ करूनच बाबांचे दर्शन घेतात.

यात्रेची वैशिष्ट्ये

 महाराष्ट्रात सर्वाधिक काळ (साधारण ४० दिवस) चालणारी यात्रा म्हणून बहिरम यात्रेचा लौकिक आहे.

कृषी जीवनाशी संबंध: यात्रेचा काळ (डिसेंबर-जानेवारी) हा नेहमीच शेतीचा हंगाम संपल्यानंतरचा असतो. कापूस आणि इतर पिके विकून शेतकरी मोकळे झालेले असतात. त्यामुळे ही यात्रा शेतकरी आणि ग्रामीण जनतेसाठी मनोरंजनाचे आणि खरेदीचे मुख्य ठिकाण बनली. याच काळात यात्रेला भव्य स्वरूप प्राप्त झाले.

'हंडी'ची परंपरा: या यात्रेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे येथील मातीच्या हंडीतील भोजन परंपरा. यात्रेच्या ठिकाणी मिळणाऱ्या मातीच्या हंडी विकत घेऊन, भाविक तिथेच चुलीवर स्वतःच्या हाताने मटण किंवा वांग्याची भाजी शिजवून खातात. हंडी विकत घेणे आणि तिथेच शिजवणे, हा केवळ धार्मिक विधी नसून, तिथे जमलेल्या मित्रमंडळी, पाहुण्यांसाठी एक प्रकारची 'पिकनिक' (वनभोजन) असते. खवय्येगिरीसाठी प्रसिद्ध असलेली ही महाराष्ट्रातील एकमेव यात्रा मानली जाते.

संत गाडगे महाराजांचे प्रबोधन: विदर्भातील थोर संत गाडगे महाराजांनी आपल्या कीर्तनांमधून यात्रेतील अनिष्ट प्रथांवर, विशेषतः पशुबळीवर, कडाडून टीका केली. त्यांनी लोकांना सांगितले की देव दगडात नसून माणसात आहे आणि निरपराध प्राण्यांचा बळी देणे थांबवावे. त्यांच्या प्रबोधनामुळे हळूहळू ही प्रथा कमी होत गेली.

तमाशाबंदी आणि आधुनिक स्वरूप: गेल्या काही वर्षांपासून, स्थानिक लोकप्रतिनिधी आणि प्रशासनाने तसेच आमदार बच्चू कडू यांच्या प्रयत्नांमुळे आणि न्यायालयीन लढाईनंतर  यात्रेतील तमाशे  कायमस्वरूपी बंद करण्यात आले,  यामुळे यात्रेला अधिक आध्यात्मिक आणि प्रबोधनात्मक स्वरूप प्राप्त झाले आहे. 

यात्रेचे स्वरूप

बहिरमची यात्रा म्हणजे ग्रामीण भागातील 'सुपरमार्केट' किंवा 'मॉल'सारखे आहे, जिथे देवदर्शनासोबतच मनोरंजन, खाद्यसंस्कृती, कृषी साहित्य, आणि विविध वस्तूंची खरेदी करता येते. दरवर्षी प्रमाणे हि २० डिसेंबर ला या यात्रेला सुरुवात होईल आणि ती जानेवारी अखेरपर्यंत किंवा फेब्रुवारीच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत चालते.