उत्सवाचा जल्लोष की सामाजिक संवेदनशीलता? बदलत्या काळातील सण-उत्सव

 ३१ ऑगस्ट २०२६

महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख असलेल्या सण-उत्सवांचे स्वरूप काळानुरूप बदलत चालले आहे. श्रावण आणि भाद्रपद महिने आले की संपूर्ण राज्य उत्सवाच्या रंगात न्हाऊन निघते. दहीहंडी आणि त्यानंतर येणारा गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक विधी न राहता तो जनमानसाचा एक अभूतपूर्व सोहळा बनला आहे. मात्र, यंदा विदर्भाच्या आणि विशेषतः अमरावतीच्या भूमीवर या उत्सवाच्या निमित्ताने एक वेगळाच सामाजिक आणि राजकीय संघर्ष पाहायला मिळत आहे.

 परंपरेचा झगमगाट आणि राजकीय स्पर्धा

पूर्वी दहीहंडी किंवा गणेशोत्सव हे गल्लीबोळातील लोक एकत्र येऊन, वर्गणी काढून अत्यंत साधेपणाने आणि आपुलकीने साजरे करत. तिथे ढोल-ताशांचा गजर असायचा आणि संस्कृतीचा आदर होता. आज या उत्सवांना कॉर्पोरेट स्पॉन्सरशिप, लाखो-करोडो रुपयांची बक्षिसे आणि चित्रपटसृष्टीतील सेलिब्रिटींचा झगमगाट लाभला आहे. अमरावतीच्या राजकमल चौकातील दहीहंडी असो वा मुंबई-पुण्यातील उत्सव, तिथे आता राजकीय पक्षांचे शक्तीप्रदर्शन आणि ग्लॅमरचा तडका प्रामुख्याने दिसतो. या झगमगाटात उत्सवाचा मूळ गाभा असलेला भक्ती आणि सामाजिक एकोपा कुठेतरी मागे पडत चालला आहे का, असा प्रश्न पडतो.

 यंदा शिवसेना जिल्हा शाखेने आयोजित केलेल्या विदर्भस्तरीय दहीहंडी सोहळ्यात ग्लॅमर आणि संस्कृतीचा मिलाफ पाहायला मिळणार आहे. चित्रपटसृष्टीतील प्रसिद्ध चेहऱ्यांची उपस्थिती, लाखो रुपयांची बक्षिसे आणि गोविंदा पथकांमध्ये लागणारी चुरस, यामुळे हा सोहळा तरुणाईच्या आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरत आहे. राजकीय पक्षांसाठी ही जनसामान्यांपर्यंत पोहोचण्याची आणि आपली शक्ती दाखवण्याची मोठी संधी असते.

 दुःखाची सावली आणि संवेदनशीलता

उत्सवाचा हा झगमगाट सुरू असतानाच, अमरावतीच्या डफरीन रुग्णालयात घडलेली दुर्दैवी आग आणि तीन नवजात बालकांचा मृत्यू या घटनेने संपूर्ण जिल्ह्याला सुन्न केले आहे. एका बाजूला गोविंदाच्या थरांचा जल्लोष आणि दुसऱ्या बाजूला कुटुंबांवर कोसळलेला दुःखाचा डोंगर, अशा विरोधाभासातून समाजातील एका मोठ्या राजकीय पक्षाने (भाजप) आपला नियोजित दहीहंडी उत्सव रद्द करण्याचा संवेदनशील निर्णय घेतला. हा निर्णय दाखवून देतो की, उत्सव महत्त्वाचे असले तरी मानवी संवेदना आणि सामाजिक दुःख त्याहूनही मोठे असते.

व्यावसायिकता आणि स्पर्धात्मकता

आज दहीहंडी केवळ एक खेळ किंवा धार्मिक विधी राहिलेला नाही, तर तो एक व्यावसायिक क्रीडा प्रकार बनला आहे. गोविंदा पथके वर्षभर काचेच्या इमारतींसारखे सात-आठ थर लावण्यासाठी सराव करतात. थरांची उंची गाठण्याच्या या शर्यतीत मानवी सुरक्षेचा प्रश्न अनेकदा ऐरणीवर येतो. लाखो रुपयांच्या बक्षिसांची स्पर्धा मंडळांमध्ये आणि राजकीय नेत्यांमध्ये ईर्ष्या निर्माण करते. सणांमधील हा स्पर्धात्मक दृष्टिकोन उत्सवाचा निखळ आनंद हिरावून घेतो की काय, अशी भीती वाटते.

सुरक्षेचा प्रश्न आणि गोविंदांची जबाबदारी

बदलत्या काळातील या उत्सवांकडे केवळ नकारात्मक दृष्टीने पाहून चालणार नाही. या व्यावसायिकतेमुळे सण-उत्सवांना एक शिस्तबद्ध स्वरूपही मिळाले आहे. अनेक गोविंदा पथकांचा आता विमा उतरवला जातो, सुरक्षेसाठी हेल्मेट आणि मॅट्सचा वापर केला जातो. मोठ्या आयोजनांमुळे स्थानिक पातळीवर रोजगार निर्मिती होते, कलाकारांना हक्काचे व्यासपीठ मिळते आणि महाराष्ट्राची संस्कृती जागतिक स्तरावर पोहोचते. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून जगभरातील लोक या क्षणांचे साक्षीदार होतात, ही या काळाची मोठी जमेची बाजू आहे.

काळ बदलला तशी साजरीकरणाची साधने बदलली, यात वावगे काहीच नाही. पण, तंत्रज्ञान आणि पैशांच्या या महापुरात आपण उत्सवांचे 'पवित्र्य' आणि 'सामाजिक भान' जपणे गरजेचे आहे. एखादी दुर्दैवी घटना घडल्यास उत्सव थांबवण्याची किंवा साधेपणाने साजरी करण्याची संवेदनशीलता जशी समाजाने दाखवली पाहिजे, तशीच अवाजवी ध्वनीप्रदूषण आणि गर्दीमुळे सर्वसामान्यांना होणारा त्रास टाळण्याची जबाबदारीही आयोजकांनी घेतली पाहिजे.

उत्सवांचा बाज बदलला तरी त्याचा आत्मा तोच राहिला पाहिजे. संस्कृतीचा वारसा जपत असताना त्यात आधुनिकतेची जोड असणे स्वागतार्ह आहे, मात्र त्याचे संपूर्ण व्यापारीकरण होणार नाही याची काळजी आजच्या तरुण पिढीला घ्यावी लागेल. 'जल्लोष' असावा, पण त्यात 'विवेक' आणि 'संस्कृती' जपली गेली, तरच हे बदलत्या काळातील सण येणाऱ्या पिढ्यांसाठी मार्गदर्शक ठरतील.

उत्सव हे समाजाला जोडण्यासाठी आणि आनंद द्विगुणित करण्यासाठी असतात, स्पर्धा किंवा शक्तीप्रदर्शनासाठी नाही. यंदाचा दहीहंडी सोहळा साजरा करताना अमरावती आणि संपूर्ण विदर्भाने 'जल्लोषासोबत सुरक्षेचा' आणि 'आनंदासोबत संवेदनशीलतेचा' नवा वस्तुपाठ घालून द्यावा, हीच आजच्या काळाची खरी गरज आहे.