१५ जून: जागतिक ज्येष्ठ नागरिक छळ विरोधी दिन; वृद्धांवरील वाढत्या अत्याचारांविरुद्ध जागृतीची गरज

दि.१५ जून :-

१५ जून रोजी जगभरात ‘जागतिक ज्येष्ठ नागरिक छळ विरोधी जागरूकता दिन’ (World Elder Abuse Awareness Day) पाळला जातो. बदलत्या जीवनशैलीत आणि विभक्त कुटुंब पद्धतीत ज्येष्ठ नागरिकांवर होणारे अन्याय, शारीरिक-मानसिक अत्याचार आणि त्यांच्या दुर्लक्षाकडे जगाचे लक्ष वेधणे हा या दिवसाचा मुख्य उद्देश आहे.

संयुक्त राष्ट्रांद्वारे (UN) यंदा "Beyond Awareness: Making Elder Abuse Prevention Work" (केवळ जागरूकतेच्या पलीकडे जाऊन वृद्ध छळ प्रतिबंधात्मक उपायांची प्रभावी अंमलबजावणी करणे) ही जागतिक संकल्पना जाहीर करण्यात आली आहे. या अंतर्गत केवळ समस्या मांडण्यापेक्षा वृद्धांना प्रत्यक्ष जमिनी स्तरावर कायदेशीर आणि सामाजिक सुरक्षा पुरवण्यावर भर दिला जात आहे.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) अहवालानुसार, जगभरातील दर ६ ज्येष्ठ नागरिकांमागे १ नागरिक कोणत्या ना कोणत्या छळाला सामोरा जात असतो. भारतामध्ये हे प्रमाण सातत्याने वाढताना दिसत आहे

मानसिक आणि भावनिक छळ: टोमणे मारणे, कुटुंबातून एकटे पाडणे, अपमान करणे.

आर्थिक शोषण: ज्येष्ठांच्या संमतीशिवाय त्यांची मालमत्ता, बँक खाती किंवा पेन्शन बळकावणे.

दुर्लक्ष करणे: वेळेवर अन्न, औषधोपचार आणि आरोग्य सेवा न पुरवणे. 

विशेष म्हणजे, एका सर्वेक्षणानुसार कौटुंबिक छळामध्ये मुलांचा वाटा ३५% ते ४२% आणि सुनेचा वाटा २६% ते २८% इतका आढळून आला आहे, ज्यामुळे वृद्धाश्रम आणि कौटुंबिक कलहाच्या घटना वाढत आहेत. 

⚖️ भारतात ज्येष्ठ नागरिकांचे कायदेशीर हक्क 

भारतीय संविधानाने आणि कायद्याने ज्येष्ठ नागरिकांना सुरक्षेचे मजबूत अधिकार दिले आहेत. यातील सर्वात महत्त्वाचा कायदा म्हणजे: 

‘माता-पिता आणि ज्येष्ठ नागरिक कल्याण व निर्वाह कायदा, २००७’ 

जर मुले आई-वडिलांचा सांभाळ करत नसतील, तर वृद्ध आई-वडील न्यायाधिकरणाकडे मासिक भत्त्यासाठी मागणी करू शकतात.

 जर वृद्धांनी आपली मालमत्ता मुलांच्या नावावर या अटीवर केली असेल की ते त्यांचा सांभाळ करतील, आणि नंतर मुलांनी सांभाळ केला नाही, तर हा कायदा ती मालमत्ता हस्तांतरण रद्द ठरवू शकतो. 

📞 तातडीच्या मदतीसाठी 'एल्डरलाईन' 

केंद्र सरकारने ज्येष्ठ नागरिकांच्या मदतीसाठी आणि तक्रार निवारणासाठी १४५६७ हा राष्ट्रीय टोल-फ्री हेल्पलाइन क्रमांक सुरू केला आहे. कोणत्याही छळाविरुद्ध किंवा मार्गदर्शनासाठी वृद्ध या क्रमांकावर थेट संपर्क साधू शकतात.

वृद्धांचा सन्मान हा केवळ कायद्याचा नाही तर आपल्या संस्कृतीचा आणि संस्कारांचा विषय आहे. आज आपण ज्या ज्येष्ठांकडे दुर्लक्ष करत आहोत, उद्या आपणही त्याच वयात पोहोचणार आहोत याचे भान नव्या पिढीने ठेवणे हीच या दिवसाची खरी गरज आहे.